افراد زیادی هستند که به تازگی با صدای دلنشین سازدهنی آشنا شده و به آن علاقه مند شده اند و به همین خاطر تصمیم گرفته اند تا نواختن سازدهنی را شخصا تجربه نمایند اما درست نمی دانند که از کجا باید شروع کنند . معمولا این گروه از علاقه مندان سازدهنی با پرسش هایی از این دست روبرو هستند : چه نوع سازدهنی بخریم؟ چه مارک یا مدلی تهیه کنیم؟ آموزش سازدهنی را از کجا شروع کنیم؟ با چه کتاب یا متد آموزشی جلو برویم؟ به شکل خودآموز تمرین کنیم یا به سراغ یک مدرس موسیقی برویم؟ در این مقاله می کوشیم تا پاسخی مناسب برای این گونه سوالات ارائه نماییم .

انتخاب و خرید سازدهنی

برای انتخاب یک سازدهنی مناسب ، در قدم اول لازم است "نوع" سازدهنی مشخص شود و در مرحله بعد مارک و "مدل" مناسبی از آن نوع سازدهنی را انتخاب کرد .

در مورد انواع مختلف سازدهنی قبلا در مقاله سازدهنی : ساختمان ، صدادهی و طبقه بندی با تفصیل بیشتری صحبت کرده ایم . اگر از قبل با انواع مختلف سازدهنی آشنایی دارید می توانید از خواندن مطالب زیر صرف نظر کرده و مستقیما به تیتر بعدی این مقاله (با عنوان : چه نوع سازدهنی مناسب است ؟) مراجعه نمایید .

اما برای افرادی که می خواهند نواختن سازدهنی را برای نخستین بار تجربه نمایند ، می توان به طور خلاصه گفت که سه نوع اصلی سازدهنی عبارتند از : ترمولو (Tremolo) ، دیاتونیک (Diatonic) و کروماتیک (Chromatic) . در بازار ایران هم همین سه نوع اصلی وجود دارند که برای آشنایی بیشتر با آنها در مورد هر کدام قدری توضیح می دهیم :

1- سازدهنی ترمولو (Tremolo Harmonica) را اکثرا در اسباب بازی فروشی ها دیده اید و احتمالا یکی دوبار هم در زمان کودکی آن را به عنوان هدیه از طرف اعضای خانواده یا دوست و آشنا دریافت کرده اید ! بارز ترین ویژگی ظاهری این نوع سازدهنی سوراخ های دو ردیفه آن است . این نوع سازدهنی بر اساس گام دیاتونیک (Diatonic Scale) کوک می شود و فقط نت های گام دیاتونیک در آن وجود دارد (به همین خاطر برخی افراد کم اطلاع ، این نوع سازدهنی را سازدهنی دیاتونیک می نامند ! ) . مثلا اگر گام یک سازدهنی گام دو ماژور (C Major) باشد ، با آن سازدهنی فقط می توانید نت های همین گام (یا گام لا مینور (A Minor) که مینور نسبی این گام ماژور محسوب می شود) را بنوازید .

در سازدهنی ترمولو هر سوراخ سازدهنی تنها با عمل دمیدن هوا (Blow) یا مکش هوا (Draw) صدا تولید می کند و اگر نوازنده هر جفت سوراخی را که بر روی هم قرار دارند (یک سوراخ از ردیف بالا و یک سوراخ از ردیف پایین) به صورت همزمان بنوازد (که معمولا به همین شیوه نواخته می شود) ، ارتعاش همزمان زبانه ها (Reeds) یا تیغه های فلزی این دو سوراخ (که با اختلاف اندکی نسبت به یکدیگر کوک شده اند) صدای دوگانه و لرزانی تولید می کند که با عنوان Tremolo Effect از آن یاد می شود . در واقع به همین خاطر است که این نوع سازدهنی را سازدهنی ترمولو می نامند !

تقریبا تمام سازدهنی های ترمولویی که در بازار ایران به فروش می رسند در گام دو ماژور (C Major) هستند . بنابراین در نظر داشته باشید که اگر این نوع سازدهنی را بخرید تنها می توانید نت های متعلق به گام دو ماژور (یا گام مینور نسبی آن : گام لا مینور) را با آن اجرا نمایید و اگر بخواهید آهنگی را در گام دیگری (مثلا گام می ماژور) با آن بنوازید لازم است که گام آن را به گام دو ماژور تغییر دهید و اصطلاحا آن را به گام دو ماژور "انتقال" (Transposition) دهید . از این نوع سازدهنی بیشتر در مناطق شرق آسیا (کشورهایی مانند چین ، کره ، ژاپن ، ...) و برخی کشورهای اروپایی نظیر ایرلند و اسکاتلند استفاده می شود . جالب است بدانید که نوازندگان حرفه ای سازدهنی ترمولو به خاطر محدودیت این نوع سازدهنی در نواختن نت های مختلف ، برخی اوقات در حین اجرای یک آهنگ از دو یا سه سازدهنی ترمولو در گام های مختلف استفاده می کنند .

=> اطلاعات بیشتر در مورد سازدهنی ترمولو: سازدهنی ترمولو (Tremolo Harmonica)

2- سازدهنی دیاتونیک (Diatonic Harmonica) قدیمی ترین نوع سازدهنی و در حقیقت اولین نوعی از سازدهنی بود که ساخته شد (سازدهنی های کروماتیک ، ترمولو و سایر انواع سازدهنی چندین دهه بعد ساخته شدند) . سازدهنی دیاتونیک هم مثل سازدهنی ترمولو بر پایه گام دیاتونیک کوک می شود ولی بر خلاف سازدهنی ترمولو ، سوراخ هایش حالت دو ردیفه ندارد و هر سوراخ سازدهنی هم با عمل دمش (Blow) و هم با مکش (Draw) به صدا در می آید .

رایج ترین نوع این سازدهنی در حال حاضر مدل ده سوراخه ای است که بر اساس الگوی ریشتر (Richter) و با استفاده از نت های گام دیاتونیک ماژور کوک می شود . به این نوع سازدهنی ، سازدهنی دیاتونیک "استاندارد" (Standard Diatonic Harmonica) نیز گفته می شود یعنی سازدهنی دیاتونیک 10 سوراخه با کوک ریشتر (Richter Tuning) و با گام ماژور . هرچند امروزه شرکت هایی مانند Hohner و Lee Oskar مدل های دیگری از سازدهنی دیاتونیک را نیز با کوک های مختلف عرضه می نمایند - مانند کوک کانتری (Country Tuning) و انواع مختلف کوک های مینور (Minor Tunings) - اما کوک ریشتر کماکان رایج ترین کوک سازدهنی دیاتونیک محسوب می شود .

در یک سازدهنی دیاتونیک استاندارد هم مانند سازدهنی ترمولو فقط نت های گام دیاتونیک وجود دارد و در ضمن نت های این گام فقط در اکتاو میانی سازدهنی به شکل کامل وجود دارند . در حقیقت در این نوع سازدهنی درجات چهارم و ششم از اکتاو پایینی و درجه هفتم از اکتاو بالایی سازدهنی حذف شده اند که به این نت ها اصطلاحا "نت های جا افتاده" (Missing Notes) گفته می شود . این در حالی است که در یک سازدهنی ترمولوی 24 سوراخه نت های گام دیاتونیک در هر سه اکتاو سازدهنی به شکل کامل وجود دارند .
(برای توضیح بیشتر در این مورد می توانید به مقاله سازدهنی دیاتونیک : ساختمان – قسمت اول و قسمت دوم مراجعه نمایید . )

اما به لطف وجود تکنیک بندینگ (Bending) ، نوازنده می تواند برخی از فواصل نیم پرده را نیز که در حالت عادی جزو نت های سازدهنی دیاتونیک نیستند اجرا نماید و در واقع استفاده از این تکنیک برای نواختن سازدهنی دیاتونیک امری بسیار متداول می باشد . همچنین اگر نوازنده ای بر تکنیک Overbending هم تسلط پیدا کند ، می تواند سایر فواصل کروماتیک را با این نوع سازدهنی اجرا نماید و در واقع نت های گام کروماتیک (Chromatic Scale) را بر روی سازدهنی دیاتونیک بنوازد . البته این تکنیک از تکنیک های پیشرفته نوازندگی محسوب می شود که تسلط یافتن بر آن قدری دشوار است .

به شکل ساده تر و خودمانی تر بگوییم : با کمک گرفتن از دو تکنیک فوق ، نوازنده می تواند فواصل نیم پرده ای را هم با سازدهنی دیاتونیک اجرا نماید . از این جهت سازدهنی دیاتونیک بر سازدهنی ترمولو برتری دارد چرا که در سازدهنی ترمولو از تکنیک Bending به شکلی بسیار محدودتر و کم اثر تر استفاده می شود و از تکنیک Overbending هم تا جایی که نگارنده این مطلب اطلاع دارد استفاده نمی شود .

اغلب سازدهنی های دیاتونیکی که در بازار ایران به فروش می رسند از نوع استاندارد و در گام دو ماژور (C Major) هستند . سازدهنی دیاتونیک بیشتر در سبک های بلوز (Blues) ، راک (Rock) و کانتری (Country) استفاده می شود . به خاطر استفاده گسترده از این نوع سازدهنی در موسیقی بلوز ، به آن سازدهنی بلوز (Blues Harp) نیز گفته می شود .

=> اطلاعات بیشتر در مورد سازدهنی دیاتونیک: سازدهنی دیاتونیک : ساختمان ( قسمت اول – قسمت دوم )

3- سازدهنی کروماتیک (Chromatic Harmonica) که نخستین بار در سال 1918 به تولید رسید گران ترین و کامل ترین نوع سازدهنی است . منظور از "کامل ترین" که می گوییم ، کامل تر بودن از نظر تعداد نت هایش است و لزوما به معنی گسترده تر بودن قابلیت های اجرایی آن در مقایسه با سایر انواع سازدهنی نیست (اصولا در هر نوع سازدهنی قابلیت های اجرایی خاصی وجود دارد که ممکن است در انواع دیگر سازدهنی وجود نداشته باشد) .

در این نوع سازدهنی هم مانند سازدهنی دیاتونیک یک ردیف سوراخ وجود دارد و هر سوراخ سازدهنی هم با دمش (Blow) و هم با مکش (Draw) به صدا در می آید . اما مهمترین ویژگی سازدهنی کروماتیک وجود اسلاید (Slide) است : تیغه ای فلزی و دراز (تقریبا برابر با طول بدنه سازدهنی) که در پشت قطعه دهنی (Mouthpiece) سازدهنی قرار می گیرد . یک انتهای این تیغه فلزی که حالت گرد و برجسته دارد شستی (Button) نامیده می شود که معمولا در سمت راست سازدهنی (سمت نزدیک به اکتاو بالاتر) قرار دارد. وقتی نوازنده انگشتش را بر روی این شستی قرار دهد و آن را به سمت مخالف فشار دهد ، نت حاصل از تمام سوراخ های سازدهنی نیم پرده بالا تر می روند (مثلا نت C به نت #C و نت D به نت #D تبدیل می شود) . به این ترتیب نوازنده قادر است تمامی فواصل نیم پرده ای مورد نظرش را بدون نیاز به دانستن تکنیک خاصی مانند بندینگ (Bending) و صرفا با فشار دادن شستی سازدهنی به طرف داخل اجرا نماید .

تقریبا تمام سازدهنی های کروماتیکی که در داخل ایران به فروش می رسند در گام دو ماژور (C Major) هستند اما همان طور که گفتیم به خاطر داشتن اسلاید (Slide) با این نوع سازدهنی می توان تمامی فواصل نیم پرده ای را به راحتی اجرا نمود . از سازدهنی کروماتیک بیشتر در سبک های پاپ ، کلاسیک و جز (Jazz) استفاده می شود .

=> اطلاعات بیشتر در مورد سازدهنی کروماتیک: سازدهنی کروماتیک : ویندسیور ها (Windsavers)

چه نوع سازدهنی مناسب است ؟

همان طور که گفته شد ، اولین مرحله در انتخاب و خرید یک سازدهنی مناسب تعیین "نوع" آن است . مهمترین عامل تعیین کننده در این مرحله ، در نظر داشتن سبکی از موسیقی است که قصد دارید با سازدهنی به اجرای آهنگ های آن بپردازید چون هر یک از انواع سازدهنی با توجه به قابلیت ها و امکانات اجرایی خاصی که در اختیار نوازنده قرار می دهد ، در سبک های خاصی از موسیقی کاربرد بیشتری یافته است .

به عنوان مثال اغلب آهنگ های سبک بلوز (Blues) با سازدهنی دیاتونیک اجرا می شوند و گاهی هم ازسازدهنی کروماتیک در این سبک استفاده می شود (که تقریبا منحصر به آهنگ های اجرا شده در پوزیشن سوم می باشد) ولی سازدهنی ترمولو در این سبک هیچ کاربردی ندارد . یا مثلا در موسیقی کلاسیک (Classical Music) منحصرا از سازدهنی کروماتیک استفاده می شود و فقط گاهی نوازنده ای مانند Howard Levy که تسلط کاملی بر تکنیک پیشرفته Overbending دارد ، سازدهنی دیاتونیک را هم برای اجرای این نوع موسیقی به کار می گیرد .

اما این گونه موارد استثنا را که کنار بگذاریم ، می توانیم انواع خاصی از سازدهنی را به عنوان "انتخاب اول" برای شروع نوازندگی در هر سبک پیشنهاد دهیم :

- سبک های بلوز ، کانتری و راک : سازدهنی دیاتونیک استاندارد . با این توضیح که برای سبک کانتری بهتر است استفاده از سازدهنی دیاتونیک در کوک کانتری را هم مد نظرتان داشته باشید .
(برای توضیح بیشتر در مورد کوک کانتری (Country Tuning) به مقاله ای که در همین وب سایت در مورد زندگی و آثار چارلی مک کوی منتشر شده است مراجعه نمایید . )

- سبک های جز (Jazz) و کلاسیک : سازدهنی کروماتیک .

- سبک های Irish و Scottish : سازدهنی ترمولو . البته از سازدهنی های دیاتونیک و کروماتیک هم در این سبک استفاده می شود .
(برای اطلاعات بیشتر در مورد این سبک ها به مقاله سازدهنی ایرلندی (Irish Harmonica) مراجعه نمایید . )

- سبک پاپ : سازدهنی کروماتیک . البته در این سبک می توانید از هر سه نوع سازدهنی استفاده نمایید اما سازدهنی کروماتیک انتخاب مناسب تری است چون قابلیت اجرای آسان تمام فواصل نیم پرده ای را به نوازنده سازدهنی می دهد .

اگر به سبک خاصی علاقه نداشتم چطور ؟!

برخی از افرادی که به نواختن سازدهنی روی می آورند ، به سبک خاصی از موسیقی علاقه مند نیستند یا با نحوه کاربرد سازدهنی در سبک های مختلف موسیقی چندان آشنا نیستند و صرفا پس از شنیدن صدای سازدهنی در یک آهنگ خاص یا دیدن آن در دستان یکی از دوستانشان به این ساز کوچک علاقه مند می شوند .

پیشنهاد ما به این دسته از علاقه مندان سازدهنی این است که ابتدا با گوش دادن به آهنگ هایی در ژانر های گوناگون (مثلا با مراجعه به این قسمت از وب سایت ایران هارمونیکا ) ، سعی کنند میزان شناخت خود را از سازدهنی و چگونگی کاربرد و صدادهی آن در سبک های مختلف بالا ببرند تا بتوانند در این مورد تصمیم بهتری بگیرند . همچنین در صورتی که می خواهید نواختن سازدهنی را به کمک یک مدرس موسیقی یاد بگیرید ، می توانید از توصیه ها و راهنمایی های وی نیز در این زمینه بهره بگیرید .

اگر در نهایت نتوانستید به جمع بندی خاصی برسید ، پیشنهاد ما این است که سازدهنی کروماتیک را برای شروع انتخاب کنید و به سراغ آهنگ های سبک پاپ بروید چون بیشتر نوازندگان مبتدی سازدهنی در ایران دوست دارند از سازدهنی برای نواختن آهنگ هایی در سبک پاپ یا کلاسیک استفاده نمایند . البته مدل های خوب سازدهنی کروماتیک قیمت های نسبتا بالایی دارند اما با هزینه کمتر (در حدود بیست تا پنجاه هزار تومان) نیز می توانید یک مدل کروماتیک مناسب انتخاب نمایید . اگر می خواهید کمتر از این هزینه نمایید یا اصولا در فراگیری نواختن این ساز جدیت چندانی ندارید ، می توانید به سراغ سازدهنی ترمولو بروید ؛ هر چند مدل های ترمولوی ارزان قیمت صدایشان زیاد دلنشین نیست و ممکن است پس از مدتی دلتان را بزند ! قیمت یک سازدهنی ترمولوی خوب (مانند مدل Ocean Star از شرکت Hohner ) در حال حاضر در حدود 20-15 هزار تومان است ولی در عوض کیفیت ساز و جنس صدای آن به مراتب بهتر و دلنشین تر از مدل های ارزان قیمت چینی است .

گروه دیگری از هنرجویان سازدهنی هستند که علاقه ویژه ای به جنس صدای سازدهنی ندارند و صرفا قصد دارند برای آشنایی بیشتر با مبانی نظری موسیقی از یک ساز کوچک و ارزان قیمت مانند سازدهنی استفاده نمایند . پیشنهاد ما به این گروه از افراد این است که یک سازدهنی کروماتیک تهیه نمایند چون تمام فواصل نیم پرده ای را می توانند با آن اجرا نمایند و در ضمن نحوه چیدمان نت ها (Note Layout) در این نوع سازدهنی از نظم و قاعده بیشتری نسبت به دیگر انواع سازدهنی برخوردار است که به خاطر سپردن آنها را راحت تر می سازد .

در نهایت گروه دیگری هم هستند که می خواهند از سازدهنی تنها برای پر کردن اوقات فراغتشان و این که "بالاخره یک سازی هم بلد باشند بزنند!" استفاده نمایند . با توجه به این که نواختن سازدهنی نسبت به سازهای دیگر در مراحل اولیه آسان تر است و به قول معروف "زودتر جواب میدهد" و همچنین ساز کوچک و ارزان و قابل حملی است که نیاز به کوک کردن هم ندارد ، سازدهنی انتخاب مناسبی برای این گروه از افراد است . پیشنهاد ما به این گروه از دوستان و همچنین سایر افرادی که به هر دلیلی در نواختن سازدهنی جدی نیستند این است که به دنبال مدل هایی با قیمت مناسب از نوع کروماتیک یا ترمولو باشند . در ادامه همین مطلب به این مدل ها اشاره خواهیم کرد .

نکته پایانی که دانستن آن برای نوازندگان تازه کار حائز اهمیت می باشد این است که لازم نیست برای شروع آموزش به سراغ یک سازدهنی گران قیمت با کیفیت ممتاز بروند بلکه بهتر است با یک سازدهنی "معمولی" شروع کنند . ممکن است بپرسید چرا ؟! در جواب می توان به این نکته اشاره کرد که سازدهنی اصولا ساز بسیار ظریفی است و نواختن آن به شیوه صحیح و اصولی علاوه بر مهارت نیاز به یک سری ظرافت های اجرایی دارد که تنها در گذر زمان و با کسب تجربه به دست می آید . برخی از نویسندگان خوش ذوق از این ساز با عنوان "بانو سازدهنی" (Lady Harmonica) یاد کرده اند ؛ تشبیه طنز آمیز و جالبی که نشان می دهد در برخورد با این ساز - همانند برخورد با جنس لطیف – تا چه اندازه لازم است با ظرافت و مهربانی رفتار کرد . هرچه با این ساز مهربانانه تر برخورد کنید بیشتر به شما روی خوش نشان می دهد و بر عکس ، اگر از در خشونت و زمختی وارد شوید کمتر با شما کنار می آید !

اغلب نوازندگان تازه کار رفتار قهرآمیزی با سازشان در پیش می گیرند چرا که از نحوه رویارویی با این ساز ظریف اطلاع ندارند و هنوز به شیوه صحیح نواختن آن عادت نکرده اند . این دسته از نوازندگان معمولا سازدهنی را با شدتی بیشتر از حد لزوم می نوازند و فشار نامتناسبی به آن وارد می کنند که می تواند خیلی زود سازشان را خراب کرده و از کوک خارج نماید . مشکل دیگری که این نوازنده ها دارند این است که معمولا در حین نواختن سازدهنی کنترل دقیقی بر میزان ترشح بزاق دهانشان ندارند و این مساله می تواند منجر به تجمع بیش از حد رطوبت در داخل سازدهنی و ایجاد مشکلات مختلف – به ویژه در سازدهنی های کروماتیک – گردد . همچنین گذراندن مراحل یادگیری برخی تکنیک ها مانند تکنیک بندینگ (Bending) معمولا موجب خراب شدن سازدهنی می شود و بیشتر نوازنده ها باید حداقل یک یا دو عدد سازدهنی را در این مسیر فدا کنند تا بتوانند بر این تکنیک مهم نوازندگی سازدهنی تسلط پیدا کنند .

بنا بر مجموعه دلایلی که در اینجا عنوان شد ، به نظر می رسد روش معقول و منطقی برای نوازندگان تازه کار آن باشد که آموزش سازدهنی را با یک ساز "معمولی" شروع کنند و هر وقت به یک پیشرفت نسبی در تکنیک نوازندگی سازدهنی رسیدند ، به سراغ سازهایی با کیفیت بالاتر بروند . و البته بدیهی است که انتخاب سازدهنی هایی با کیفیت پایین هم به هیچ عنوان توصیه نمی شود چرا که با این نوع سازدهنی ها نمی توان به پیشرفت تکنیکی محسوسی در هنر نوازندگی دست یافت !

منابع آموزشی چه ارتباطی با انتخاب نوع سازدهنی دارد؟

بعد از توجه به سبک موسیقی که می خواهید در آن فعالیت داشته باشید ، شاید مهمترین عامل در انتخاب "نوع" سازدهنی در نظر گرفتن شیوه فراگیری سازدهنی و منابع آموزشی موجود باشد : این که می خواهید نواختن سازدهنی را به صورت خودآموز شروع کنید یا نزد یک مدرس موسیقی بروید ؟ و دیگر این که قصد دارید از چه منابع آموزشی (مانند کتاب ، سی دی ، فیلم های آموزشی ، شبکه اینترنت ، . . . ) استفاده نمایید ؟

با این که بسیاری از نوازندگان بزرگ نواختن سازدهنی را به شکل خودآموز "شروع" کرده اند (و البته در ادامه مسیر نوازندگیشان از سایر نوازندگان سازدهنی مطالب جدیدی آموخته اند) ، لزومی ندارد که حتما شما هم به صورت خودآموز شروع نمایید ! در واقع شیوه مناسب تر برای نوازندگان تازه کار این است که به یک مدرس موسیقی باتجربه مراجعه نمایند ؛ به خصوص اگر با مبانی اولیه موسیقی نظیر نت خوانی ، انواع گام ها و مقوله ریتم در موسیقی آشنایی نداشته باشید .

طبعا زمانی که به یک مدرس موسیقی مراجعه می نمایید ، نظر وی هم در مورد انتخاب نوع سازدهنی اهمیت پیدا می کند . مثلا ممکن است توصیه وی این باشد که با سازدهنی ترمولو شروع نمایید و بعد با سازدهنی کروماتیک ادامه دهید . یا ممکن است پیشنهاد وی این باشد که از همان ابتدا با سازدهنی کروماتیک شروع کنید و با همان هم ادامه دهید . این که توصیه یا پیشنهاد یک مدرس موسیقی چه باشد ، بستگی به میزان شناخت خود وی از سازدهنی و روش تدریس او دارد و در عین حال شایسته است که با توجه به میزان علاقه مندی هنرجو به یک یا چند سبک خاص از موسیقی عنوان شود .

مساله دیگر در انتخاب نوع سازدهنی که بهتر است در نظر داشت ، در دسترس بودن منابع آموزشی قابل استفاده برای فراگیری بهتر این ساز است . منابع آموزشی مختلفی برای هر سه نوع سازدهنی وجود دارد (اعم از کتاب ، سی دی و فیلم آموزشی) و در سال های اخیر هم خوشبختانه وب سایت های بسیار خوبی به جمع این منابع آموزشی اضافه شده است . اما نکته قابل توجه این است که منابع مختص سازدهنی ترمولو بسیار محدود تر از انواع دیاتونیک و کروماتیک است یعنی هم تعداد و تنوع کمتری دارد و هم این که منحصر به آموزش های مقدماتی (یا سطح متوسطه) می شود و حداقل تا کنون منبعی که حاوی آموزش های سطح پیشرفته در مورد سازدهنی ترمولو باشد به انتشار نرسیده است . به همین خاطر اگر قصد دارید آموزش سازدهنی را به شکل خودآموز و با تکیه بر منابع آموزشی منتشر شده آغاز نمایید ، سازدهنی ترمولو انتخاب مناسبی به نظر نمی رسد .

با توجه به این که کشور ایالات متحده آمریکا بزرگ ترین بازار مصرف سازدهنی را در طی سالیان متمادی به خود اختصاص داده است و اکثر نوازندگان برجسته و صاحب سبک سازدهنی از این کشور بوده اند (یا مثل Lee Oskar در این کشور فعالیت کرده اند) ، عجیب نیست که اغلب منابع آموزشی مرتبط با سازدهنی به زبان انگلیسی منتشر شده اند ! به همین خاطر اگر تا حدی بر زبان انگلیسی تسلط داشته باشید ، می توانید به خوبی از منابع مختلفی که در این زمینه وجود دارد استفاده نمایید . پیشنهاد ما هم این است که سعی کنید از این گونه منابع (بویژه سایت های اینترنتی معتبر و خوبی که به موضوع سازدهنی می پردازند) برای افزایش شناخت خود از سازدهنی و افزایش توانایی های نوازندگیتان بهره بگیرید . برخی از این منابع آموزشی آنلاین را قبلا در قالب دو مقاله به خوانندگان وب سایت ایران هارمونیکا معرفی کرده ایم : آموزش سازدهنی در اینترنت : سطح مقدماتی و
آموزش سازدهنی در اینترنت : سطح متوسطه .
اما ببینیم وضعیت کتاب هایی که تا کنون به زبان فارسی در مورد سازدهنی منتشر شده است به چه صورت می باشد ؟

منابع فارسی آموزش سازدهنی

تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد ، اولین مجموعه مدون آموزش سازدهنی به زبان فارسی به همت آقای منصور پاک نژاد تالیف و منتشر شده است . جلد اول از "دوره جامع آموزش سازدهنی" که در سال 1380 به چاپ رسید به سازدهنی ترمولو اختصاص داشت . جلد دوم این مجموعه که برای سازدهنی کروماتیک تنظیم شده بود در سال 1382 و جلد سوم آن که به سازدهنی دیاتونیک مرتبط می شد در سال 1386 منتشر شد . شاید این کتاب ها بهترین گزینه برای فراگیری نواختن سازدهنی نباشند ، ولی بی شک فراگیر ترین آنها در طول دهه 1380 بوده اند . در بسیاری از آموزشگاه های کشور آموزش سازدهنی با کتاب های آقای پاک نژاد شروع می شود و هر کدام از سه جلد این مجموعه تا کنون به چاپ های متعدد رسیده اند .

بزرگ ترین حسن این کتاب ها این است که مولف آن از آهنگ های پاپ و فولکلور ایرانی در کنار آهنگ های پاپ خارجی و موسیقی متن فیلم های محبوب استفاده کرده است و به این وسیله توانسته در بین مخاطبان ایرانی جای خوبی باز کند . چاپ های متعدد این کتاب ها نیز نشان دهنده استقبال خوب علاقه مندان سازدهنی از آنها می باشد . اما ایراد بزرگی هم به این مجموعه وارد است : در این کتاب ها مطلب زیادی در مورد تکنیک های متنوعی که در نوازندگی سازدهنی به کار می رود به چشم نمی خورد و تنها اشاره مختصری به روش های Pucker و Tongue Block در نواختن سازدهنی ، به کار گرفتن دست ها برای ایجاد افکت های صوتی ، شیوه تنظیم نفس و تکنیک Bending شده است . در حقیقت این مجموعه کتاب را بیشتر می توان یک مجموعه نت (Songbook) مناسب داشت که به خوبی برای مخاطب ایرانی تنظیم و تهیه شده است .

نویسنده این مطلب پیش از این مروری بر دو جلد اول از این مجموعه کتاب ها در کنار دو کتاب دیگر که به آموزش های مقدماتی سازدهنی اختصاص دارد انجام داده است که می توانید با مراجعه به وب سایت هارمونی تاک به اطلاعات بیشتری در موردشان دست یابید :
قسمت اول - قسمت دوم - قسمت سوم - قسمت چهارم - قسمت پنجم .

با همه اینها کتاب های تالیف شده توسط آقای منصور پاک نژاد هنوز پرفروش ترین کتاب ها هستند و پیشنهاد ما هم به افراد علاقه مند به موسیقی پاپ و آهنگ های فولکلور ایرانی این است که از همین کتاب ها برای فراگیری نواختن سازدهنی استفاده نمایند ولی در کنار آن با استفاده از سایر منابع آموزشی و شنیدن آثار نوازندگان بزرگ سازدهنی ، میزان شناخت و اطلاعات خود را در مورد تکنیک های متنوع نوازندگی سازدهنی بالا ببرند . خوشبختانه در طی سال های اخیر دو کتاب دیگر هم به منابع آموزشی سازدهنی به زبان فارسی اضافه شده است که هر دو برای سازدهنی کروماتیک نوشته شده اند و می توانند برای هنرجویان مفید باشند :

1- کتاب "متد سازدهنی کروماتیک" : کتاب "متد سازدهنی کروماتیک" را آقای محمدرضا دادخواه تالیف کرده و در سال 1388 توسط انتشارات گلبن منتشر شده است . آهنگ های این کتاب به طور اختصاصی برای سازدهنی کروماتیک 10 سوراخه تنظیم شده است (مانند مدل M1040 از شرکت Swan که در ادامه مطلب به آن اشاره خواهد شد) و تصویر روی جلد کتاب نیز یک سازدهنی 10 سوراخه مدل Chromonica 260 از محصولات شرکت Hohner را نشان می دهد ولی طبیعتا با سازدهنی های کروماتیک 12 سوراخه نیز قابل اجرا می باشد .


آموزش های ارائه شده در این کتاب از سطح مقدماتی شروع می شود که مبانی نت خوانی و ارزش زمانی نت ها را در برمی گیرد و همچنین به نحوه در دست گرفتن سازدهنی ، آموزش روش تانگ بلاک (Tongue Block) برای نواختن تک نت ها (Single Notes) و شیوه اجرای ویبره با دست (Hand Vibrato) بر روی نت ها می پردازد . در ادامه کتاب توضیحاتی در مورد گلیساندو (Glissando) و نواختن تریل (Trill) با کمک شستی یا اسلاید (Slide) سازدهنی کروماتیک دیده می شود و تمرین هایی نیز به نواختن آکوردها و فواصل هارمونیک (Split Intervals) مانند اکتاو (Octave) اختصاص یافته است . سطح تکنیکی آثار ارائه شده در این کتاب تا حدی مشابه آهنگ های موجود در کتاب های نوشته شده توسط آقای منصور پاک نژاد است و در عین حال قدری از آن فراتر می رود .

برخی از آهنگ های این کتاب عبارتند از : Greensleeves – El Condor Pasa – Fur Elise (از آثار بتهوون) – Symphony No.40 (از آثار موتسارت) – Silk Road (از آثار کیتارو) – Blowing In The Wind (از آثار باب دیلان) و همچنین موسیقی متن مجموعه تلویزیونی سرزمین شمالی و فیلم هایی مانند جانی گیتار ، میشل استروگف و فتح بهشت . پنج آهنگ ایرانی نیز در این کتاب گنجانده شده است که از بین آنها می توان به آهنگ های گل گلدون ، سلطان قلبها و دل دیوانه اشاره کرد . در مجموع کتاب خوبی است که می تواند به تنهایی یا به عنوان مکملی برای سایر کتاب های آموزشی مورد استفاده هنرجویان قرار گیرد . مهمترین ایرادی که به کتاب "متد سازدهنی کروماتیک" وارد است این است که سی دی صوتی به همراه آن ارائه نشده است (امیدواریم این نقیصه در آینده برطرف شود) .

2- کتاب دوجلدی "آوای سازدهنی" : کتاب آوای سازدهنی در دو جلد و توسط آقای علی معتمدی تالیف شده است :

جلد اول آن که در سال 1387 توسط انتشارات شریف به چاپ رسیده است دربرگیرنده بیست قطعه از آهنگ های پاپ است که برای سازدهنی تنظیم شده و خوشبختانه به همراه یک سی دی صوتی ارائه شده است که نحوه نواختن آهنگ ها را با اجرای نویسنده کتاب نشان می دهد . با این که در بخش اول کتاب به برخی اصول مقدماتی مانند مبانی نت خوانی و ارزش زمانی نت ها اشاره شده است ، اما همان طور که در مقدمه کتاب آمده است "کتاب آوای سازدهنی برای کسانی نوشته شده که تا حدودی آمادگی لازم برای نواختن سازدهنی کروماتیک را دارند ." هنرجویانی که کتاب های آموزشی آقای پاک نژاد را مطالعه کرده اند و به دنبال کتاب هایی با آهنگ های متنوع تر و با سطح تکنیکی بالاتری هستند می توانند از این کتاب به خوبی استفاده نمایند . از آهنگ های این کتاب می توان به Silk Road و Caravansary (هر دو از آثار کیتارو) ، Silent Night ، You Are My World و My Way (از آثار فرانک سیناترا) اشاره کرد . همچنین موسیقی متن مجموعه تلویزیونی سرزمین شمالی و فیلم هایی مانند معما ، ویولون زن روی بام و دکتر ژیواگو از دیگر آثار ارائه شده در این کتاب هستند . در بخش پایانی کتاب از برخی تکنیک های مورد استفاده در نواختن سازدهنی یاد شده است ( بندینگ – ویبراتو – ترمولو – وا-وا – تریل – گلیساندو ) و همچنین به نحوه نواختن نت های دوبل (Double Notes) و فاصله اکتاو (Octave) با سازدهنی اشاره شده است .


جلد دوم کتاب آوای سازدهنی در سال 1388 و توسط انتشارات موسیقی عارف منتشر شده است . این کتاب هم مانند جلد اول به همراه یک سی دی صوتی ارائه شده است که نحوه نواختن آهنگ ها را با اجرای نویسنده کتاب نشان می دهد . این کتاب به موسیقی کلاسیک اختصاص یافته و بیش از 60 قطعه برگرفته از آثار شاخص موسیقی کلاسیک را در بر می گیرد که برای اجرا با سازدهنی کروماتیک تنظیم شده است . در لابلای آهنگ ها توضیحات مفید و مختصری در مورد زندگی نامه برخی آهنگسازان مطرح این سبک از موسیقی به خوانندگان کتاب ارائه شده است .


در مجموع می توان گفت کتاب دوجلدی آوای سازدهنی یکی از بهترین کتاب هایی است که تا کنون به زبان فارسی برای علاقه مندان به سازدهنی کروماتیک به چاپ رسیده است . مطالعه این کتاب را به تمام علاقه مندان به سازدهنی کروماتیک و به ویژه به طرفداران موسیقی کلاسیک توصیه می نماییم . در ضمن با مراجعه به وب سایت آوای سازدهنی می توانید چند نمونه از آهنگ های ارائه شده در هر دو جلد این کتاب را به همراه نمونه های صوتی مربوطه دریافت کنید تا بیشتر با نوع مطالب آموزشی آنها آشنا شوید .

آیا ساز دهنی ترمولو برای شروع مناسب است؟

شکی نیست که در طی سالهای اخیر میزان علاقه مندی به ساز دهنی در کشور ما رشد قابل ملاحظه ای داشته است و یک عامل تاثیر گذار در این زمینه ، انتشار مجموعه کتاب های آموزشی ساز دهنی به همت آقای منصور پاک نژاد بود که در سال 1380 با یک کتاب آموزشی برای ساز دهنی ترمولو شروع شد و سپس با دو کتاب دیگر که به ساز دهنی کروماتیک و دیاتونیک اختصاص یافته بود ادامه پیدا کرد. هر یک از این کتاب ها تاکنون به چاپ های متعدد رسیده و در بسیاری از مناطق کشور به عنوان یک متد آموزشی پایه در آموزشگاههای مختلف استفاده می شود.

با توجه به این که جلد اول از این مجموعه برای ساز دهنی ترمولو نوشته شده است ، ممکن است برخی نوازندگان تازه کار (و حتی مدرسان ساز دهنی!) به اشتباه تصور نمایند که روش اصولی و صحیح برای یادگیری نواختن ساز دهنی این است که با ساز دهنی ترمولو شروع نمایند و بعد به ترتیب به سراغ ساز دهنی های کروماتیک و دیاتونیک بروند! اما واقعیت قضیه این است که هر یک از این سه نوع ساز دهنی مشخصات ویژه و منحصر به فردی دارند که موجب می شود در سبک های خاصی از موسیقی کاربرد بیشتری داشته باشند. در برخی موارد تفاوت بین قابلیت های کاربردی انواع مختلف ساز دهنی به حدی است که می توان آنها را چند نوع آلت موسیقایی مجزا و متمایز در نظر گرفت که نواختن هر یک از آنها در سطح عالی نیاز به مهارت های جداگانه ای دارد. به همین دلیل است که اغلب نوازندگان بزرگ ساز دهنی تنها در نواختن یک نوع ساز دهنی مهارت داشته اند. مثلاً لری ادلر (Larry Adler) که از او به عنوان یکی از بزرگترین و تأثیرگذارترین نوازندگان تاریخ ساز دهنی یاد می شود ، در آثارش فقط از سازدهنی کروماتیک استفاده کرده است و با این که از سبک اجرایی نوازنده بزرگی چون سانی تری (Sony Terry) لذت می برده و همواره از او با احترام و ستایش یاد می کرده است ، هیچگاه خودش به نواختن ساز دهنی دیاتونیک روی نیاورده است. از آن طرف هم سانی تری که از نوازندگان افسانه ای سبک بلوز محسوب میشود ، صرفاً در نواختن ساز دهنی دیاتونیک مهارت داشته است و در هیچ کدام از آثارش از ساز دهنی کروماتیک استفاده نکرده است . نمونه هایی از این دست در بین نوازندگان سرشناس ساز دهنی فراوان دیده می شود .

البته برخی از نوازندگان بزرگ و مطرح ساز دهنی هستند که در نواختن هر دو نوع ساز دهنی دیاتونیک و کروماتیک تسلط دارند اما همین نوازندگان هم در یک نوع ساز دهنی خاص مهارت و قابلیت بیشتری دارند. مثلاً رابرت بان فیلیو (Robert Bonfiglio) با این که در آثارش از ساز دهنی دیاتونیک هم استفاده کرده است ، ولی شهرت وی عمدتاً به اجرای آثار موسیقی سبک کلاسیک و پاپ با ساز دهنی کروماتیک برمی گردد و اگر اجراهای وی را به وسیله ساز دهنی دیاتونیک با آثار نوازندگان بزرگ و صاحب سبک ساز دهنی دیاتونیک مقایسه کنید ، به تفاوت های فاحش و انکارناپذیری در سطح نوازندگی آنها پی می برید! از آن طرف ، برخی نوازندگان بزرگ ساز دهنی دیاتونیک مانند جورج هارمونیکا اسمیت (George “Harmonica” Smith) و ویلیام کلارک (William Clarke) بوده اند که مهارت کم نظیری در نواختن ساز دهنی کروماتیک از خود نشان داده اند. اما مهارت های آنها منحصر به سبک بلوز (Blues) بوده است و هیچ گاه به اجرای آثار دشوار موسیقی کلاسیک که در حد و اندازه بزرگانی مانند لری ادلر (Larry Adler) یا فرانتس اشمل (Franz Chmel) باشد ، نپرداخته اند .

به هر حال هدف ما از این گونه مقایسه ها ، نشان دادن این مساله است که نواختن یک نوع خاص از ساز دهنی (دیاتونیک، کروماتیک و ترمولو) در سطح عالی و پیشرفته ، تا چه حد می تواند مقوله ای تخصصی و پیچیده باشد. به همین جهت بهتر است هنرجویانی که می خواهند آموزش ساز دهنی را به صورتی جدی و حرفه ای در پیش بگیرند ، یک نوع خاص از ساز دهنی را انتخاب کنند و تمریناتشان را بیشتر به همان نوع از ساز دهنی اختصاص دهند . همانطور که گفتیم ، انتخاب نوع ساز دهنی مناسب اصولاً براساس نوع سبکی از موسیقی صورت می گیرد که قصد نواختن در آن سبک را دارید . مثلاً اگر به سبک های بلوز، کانتری و راک علاقه دارید ساز دهنی مناسب برای شما ساز دهنی دیاتونیک است . اما اگر می خواهید به اجرای آثار موسیقی کلاسیک ، جز (Jazz) و پاپ بپردازید ساز دهنی کروماتیک انتخاب مناسب تری است .

اما نوازندگان تازه کار ساز دهنی باید بدانند که لازم نیست حتماً با ساز دهنی ترمولو شروع نمایند و در واقع این نوع ساز دهنی – از دید نویسنده این مطلب – انتخاب مناسبی برای شروع یادگیری ساز دهنی نمی باشد . برخی از دلایلی که می توان در مورد این اظهار نظر عنوان کرد به شرح زیر است:

1- ساز دهنی ترمولو کاربرد بسیار محدودی دارد و به جز در موسیقی Cettic (که بیشتر در حوالی ایرلند و اسکاتلند رواج دارد)، موسیقی Quebecois و Cajun (که در کانادا و آمریکای شمالی رایج است) و همچنین در کشورهای خاور دور، تقریباً در مناطق دیگر و سبک های دیگر به صورت جدی به کار برده نمی شود .

2- منابع آموزشی بسیار کمی برای این نوع ساز دهنی وجود دارد که اغلب آنها به آموزش های مقدماتی محدود می شود در حالی که برای ساز دهنی دیاتونیک و کروماتیک منابع آموزشی متنوع تری در دسترس است که مطالبی در سطوح پیشرفته را نیز شامل می شود .

3- با توجه به کاربرد محدود ساز دهنی ترمولو ، آثار شنیداری اندکی با استفاده از این نوع ساز دهنی ضبط شده است که تهیه آنها نیز چندان راحت نیست . با توجه به این که آموزش ساز دهنی اغلب به روش گوشی انجام می شود و شنیدن آثار نوازندگان بزرگ نقشی حیاتی و اساسی در پیشرفت سطح نوازندگی هنرجویان ایفا می کند ، رسیدن به سطوح عالی نوازندگی در این ساز – حداقل با شرایط کشور ما – امری بسیار دشوار است.

4- ساز دهنی ترمولو از قابلیت های تکنیکی محدودتری در مقایسه با ساز دهنی دیاتونیک وکروماتیک برخوردار است. با یک مقایسه ساده مشخص می شود که ساز دهنی ترمولو نه مانند ساز دهنی کروماتیک از قابلیت اجرای نیم پرده های کروماتیک برخوردار است و نه مثل ساز دهنی دیاتونیک برای اجرای تکنیک های Overbending و Bending مناسب است . به همین خاطر امکان اجرای ملودی های بسیار پیچیده با این نوع ساز دهنی وجود ندارد .

5- همان طور که گفتیم ، اغلب نوازندگان بزرگ و صاحب سبک ساز دهنی تنها در نواختن یک نوع ساز دهنی به مهارت خاصی رسیده اند (دیاتونیک یا کروماتیک) یا حداکثر بر نواختن دو نوع ساز دهنی تسلط دارند . اما در بین آنها کدام نوازنده ای را سراغ دارید که علاقه خاصی به ساز دهنی ترمولو نشان داده باشد؟! حتی در بین نوازندگان موسیقی Celtic هم تنها برخی از آنها به این نوع ساز دهنی روی خوش نشان داده اند (مثل گروه خانواده مورفی) و بسیاری از آنها در طی سالیان اخیر کوشیده اند با استفاده از ساز دهنی های دیاتونیک و کروماتیک به اجرای آثار جدی تر و پیچیده تری در این سبک موسیقی بپردازند . برندان پاور (Brendan Power) از این لحاظ یک نمونه مثال زدنی است .

طبعاً برای علاقمندان جدی تر ساز دهنی که قصد دارند راه و روش نوازندگان بزرگ را در پیش بگیرند ، دلیل خاصی وجود ندارد که به ساز دهنی ترمولو روی بیاورند – مگر این که علاقه خاصی به موسیقی سبک Celtic یا سایر سبک هایی که کاربرد ساز دهنی ترمولو در آنها رایج است داشته باشند.

6- تقریباً تمام ساز دهنی های کروماتیکی که در ایران یافت می شوند از نوع کوک سولو (Solo Tuning) هستند . همچنین اغلب ساز دهنی های دیاتونیک موجود در داخل کشور از نوع کوک ریشتر (Richter Tuning) هستند (به جز ساز دهنی های دیاتونیک مارک Lee Oskar که با داشتن برچسب هایی به رنگ زرد، سبز و آبی نشان دهنده انواع دیگری از کوک ساز دهنی هستند) .

اما ساز دهنی های ترمولویی که در بازار به فروش می رسند در 2 کوک متفاوت عرضه می شوند: کوک ریشتر (Richter Tuning) و کوک سولو (Solo Tuning) . معمولاً بر روی جعبه این ساز دهنی ها به نوع کوک آن اشاره نشده است و اغلب نوازندگان تازه کار (و حتی مدرسان موسیقی) از وجود این تفاوت ها اطلاعی ندارند . همین قضیه می تواند آموزش این نوع ساز دهنی را با مشکل روبرو نماید چرا که در برخی موارد ممکن است نوع سازی که هنرجو تهیه می نماید با نوع سازی که توسط مدرس موسیقی استفاده می شود فرق داشته باشد . همان طور که قبلا در مقاله سازدهنی ترمولو (Tremolo Harmonica) عنوان کردیم ، تقریبا در تمام سازدهنی های ترمولوی ساخت شرکت Hohner از کوک ریشتر استفاده شده است و در سازدهنی های ترمولوی ساخت شرکت Suzuki و Tombo از کوک سولو استفاده می شود . اما در سال های اخیر مدلی 24 سوراخه به نام Ocean Star توسط شرکت هونر ارائه شده که از کوک سولو برخوردار است و برای نوازندگان کشورهای آسیایی بیشتر قابل استفاده می باشد چرا که نت های گام دیاتونیک ماژور را در هر سه اکتاو در اختیار نوازنده قرار می دهد . بقیه مدل های ترمولوی شرکت هونر (مانند مدل Big Valley که در ایران هم وجود دارد) از الگوی خاص کوک ریشتر تبعیت می کنند .

7- همانطور که قبلاً در مورد ساز دهنی کروماتیک گفتیم ، نحوه چیدمان نت ها (Note Layout) در این نوع ساز دهنی از الگوی کاملاً منظم و یکسانی در هر سه یا چهار اکتاو آن پیروی می کند . در ساز دهنی دیاتونیک استاندارد هم طرز قرار گرفتن نت ها در اکتاو میانی مشابه ساز دهنی کروماتیک است اما در دو اکتاو بالایی و پایینی نظم و ترتیب خاصی که در ساز دهنی کروماتیک وجود دارد به چشم نمی خورد . حالت اخیر در مورد ساز دهنی ترمولو نیز صادق است اما در ساز دهنی ترمولو نوعی بی نظمی دیگر هم وجود دارد ! به عنوان مثال اگر 8 نت اکتاو میانی یک ساز دهنی ترمولو مدل Ocean Star را به صورت دو به دو در نظر بگیرید (جفت نت های C / D – E / F – G / A – C / B)، متوجه می شوید که همواره نتی که با عمل مکش (Draw) نواخته می شود در سمت راست نت دمشی (Blow) قرار دارد و همواره نسبت به آن نیم یا یک پرده بالاتر است (البته به جز در جفت نت C/B که نت سمت راست نیم پرده پایین تر از نت سمت چپ می باشد). حالا اگر به اکتاو پایین این ساز دهنی نگاه کنید ، متوجه می شوید که الگویش دقیقاً برعکس اکتاو میانی است یعنی همین جفت نت ها در اکتاو پایین به گونه ای در کنار هم قرار گرفته اند که نت مکشی (Draw Note) در سمت چپ نت دمشی (Blow Note) قرار دارد. این بی نظمی ها به اکتاو پایینی محدود نمی شود : اگر همین جفت نت ها را در اکتاو بالایی بررسی کنید ، با درهم ریختگی و آشفتگی بیشتری روبرو می شوید چرا که این جفت نت ها دیگر در کنار هم نیستند و بین آنها دو سوراخ یا دو نت دیگر فاصله انداخته است !

این گونه بی نظمی ها و تفاوت های زیادی که در نحوه چیدمان نت ها در سه اکتاو مختلف ساز دهنی ترمولو وجود دارد ، یادگیری آن را برای نوازندگان تازه کار دشوار می سازد . البته برخی از نوازندگان ساز دهنی ترمولو در حین نواختن آنها دهانشان را به اندازه دو سوراخ باز می کنند تا حداقل در اکتاوهای میانی و پایینی راحت تر بتوانند جفت نت های مذکور را پیدا کنند . اما اگر یک نوازنده تازه کار بخواهد از همین روش برای نواختن ساز دهنی ترمولو استفاده کند و بعداً به سراغ ساز دهنی دیاتونیک یا کروماتیک برود، قدری کار خود را مشکل می سازد چرا که برای نواختن ساز دهنی ترمولو باید خودش را طوری عادت دهد که همیشه دهانش به اندازه دو سوراخ باز باشد. و زمانی که به سراغ سازدهنی های دیاتونیک و کروماتیک می رود، برای نواختن تک نت ها (Single Notes) ناچار است دهانش را به اندازه یک سوراخ باز نماید. بدیهی است که از یک نوازنده مبتدی نمی توان انتظار داشت روشی را که با تلاش و تمرین و صرف مقداری وقت یاد گرفته است به سرعت رها کند و روشی متفاوت را برای نواختن انواع دیگر ساز دهنی در پیش گیرد.

با توجه به مجموعه دلایلی که عنوان شد انتخاب ساز دهنی ترمولو برای نوازندگان تازه کاری که هیچ آشنایی قبلی با سازدهنی ندارند و می خواهند نواختن آن را برای نخستین بار تجربه کنند، انتخاب منطقی و مناسبی به نظر نمی رسد. این دسته از نوازندگان بهتر است برای شروع به سراغ یک ساز دهنی دیاتونیک یا کروماتیک (برحسب سبک موسیقی مورد علاقه شان) بروند.

ممکن است بپرسید که با این اوصاف ، پس چرا نویسنده ای مانند منصور پاک نژاد ترجیح داده است مجموعه آموزشی خود را با کتابی در مورد سازدهنی ترمولو شروع نماید ؟ یک توضیح محتمل این است که در زمان تالیف جلد اول این کتاب ها در سال 1380 ، سازدهنی ترمولو متداول ترین نوع سازدهنی بود که در داخل ایران قابل تهیه بود و انواع دیاتونیک و کروماتیک به سهولت امروزین در دسترس نبود . اگر هم چیزی بود ، از جنس سازدهنی های چینی نامرغوب بود . در صفحه اول این کتاب هم به این موضوع اشاره شده است : "این نوع سازدهنی (سازدهنی ترمولو) از ساده ترین و ارزان ترین انواع سازدهنی ها است ، که در ایران نوع چینی آن در فروشگاه ها فراوان است ." . مدت کوتاهی پس از انتشار این کتاب بود که شرکت سرنا (نمایندگی رسمی شرکت Hohner در ایران) شروع به وارد نمودن انواع مختلف سازدهنی در مدل های متنوعی از مارک های معتبر و شناخته شده سازدهنی نظیر Hohner و Suzuki و Lee Oskar نمود و زمینه فراگرفتن هنر نوازندگی سازدهنی برای علاقه مندان آن بیشتر از گذشته مهیا گردید .

در هر صورت اگر خواستید سازدهنی ترمولو بخرید ، پیشنهاد ما این است که از مدل های چینی اجتناب کنید (مگر این که واقعا قیمت ساز برایتان خیلی مهم باشد!) و به سراغ مدل Ocean Star از شرکت Hohner بروید (تصویر بالا) . این سازدهنی ترمولوی 24 سوراخه قیمت مناسبی دارد (حدود 20-15 هزار تومان) ، از صدای بسیار جذاب و دلنشینی برخوردار می باشد و نوع کوک آن کوک سولو (Solo Tuning) است که در هر سه اکتاو امکان نواختن تمام نت های گام دیاتونیک (یا مینور نسبی آن) را به شما می دهد و در نتیجه برای نواختن آهنگ های سبک پاپ و فولک مناسب می باشد . در ضمن به یاد داشته باشید که مدل Big Valley که در داخل کشور هم قابل تهیه است مانند اغلب مدل های ترمولوی شرکت هونر از کوک ریشتر برخوردار است که برای هنرجویان ایرانی انتخاب مناسبی به نظر نمی رسد چون تمام کتاب های فارسی که تا کنون برای سازدهنی ترمولو منتشر شده اند برای سازدهنی های ترمولویی با کوک سولو تنظیم شده اند و با مدل هایی مانند Big Valley قادر به اجرای بسیاری از آهنگ های آنها نخواهید بود .

کدام مارک یا برند بهتر است؟

بهتر است برای شروع از یک مارک معتبر و شناخته شده استفاده نمایید. در حال حاضر شرکت های اصلی تولیدکننده ساز دهنی در4 کشور دنیا متمرکز شده اند:

1- کشور آلمان که قدیمی ترین و بزرگترین تولید کننده ساز دهنی در سطح دنیا است. دو شرکت هونر (Hohner) و سایدل (Seydel) در این کشور قرار دارند.

2- کشور ژاپن که دو شرکت سوزوکی (Suzuki) و تمبو (Tombo) در آن به تولید سازدهنی مشغولند . سازدهنی های دیاتونیک شرکت تمبو با نام تجاری Lee Oskar عرضه می شوند.

3- کشور برزیل که یادآور مارک های خوبی مانند هرینگ (Hering) و بندز (Bends) می باشد.

4- کشور چین که شرکت های زیادی در آن به تولید سازدهنی می پردازند ولی دو کارخانه سوان (Swan) و گلدن کاپ (Golden Cup) نسبتاً شناخته شده ترند و محصولاتشان کیفیت بهتری دارد.

در حال حاضر تقریباً تمامی مارک ها و برندهای فوق در داخل ایران وجود دارند (البته سازدهنی های برزیلی کمتر در بازار یافت می شوند) و با کمی جستجو قابل تهیه هستند. تجربه شخصی نگارنده نشان داده است که مارک های خوب موجود در بازار ایران منحصر به همین چندتایی است که نام بردیم و با اینکه سازدهنی های بسیار متنوعی با مارک های دیگر (به خصوص محصولاتی که ساخت چین هستند) نیز وجود دارند خریداری آنها را توصیه نمی کنیم. چون سازهای بی کیفیت هم صدای مناسب و دلنشینی ندارند و هم اجرای تکنیک های مختلف نوازندگی با این گونه سازها دشوار و حتی غیرممکن می باشد.

حالا ببینیم چه "مدلی" برای خرید مناسب است . با سازدهنی دیاتونیک شروع می کنیم.

ساز دهنی دیاتونیک : کدام مدل بهتر است؟

همان طور که گفتیم، یک نوازنده مبتدی لازم نیست به سراغ یک ساز خیلی گران قیمت که از بهترین کیفیت برخوردار باشد برود. ولی از آن طرف، لازم است که نوازنده مبتدی از سازهای نامرغوب و بی کیفیت اجتناب نماید تا در اثر نقائص و ایرادهایی مانند صدای بد و نامناسب ساز یا ناتوانی در اجرای تکنیک های مختلف از ادامه فراگیری هنر نوازندگی سازدهنی دلسرد و سرخورده نشود. طبعاً به نظر می رسد برای این گروه از نوازندگان ، انتخاب و خرید یک سازدهنی «معمولی» اقدامی معقول تر و به صرفه تر باشد.

با این که تولیدکنندگان چینی (به خصوص شرکت Swan) در سالهای اخیر موفق به عرضه سازدهنی های کروماتیک نسبتاً خوبی با قیمت مناسب شده اند ، ولی در مورد سازدهنی دیاتونیک توفیق چندانی نداشته اند یا حداقل مدل هایی که وارد کشور می شوند کیفیت مطلوبی ندارند ، حتی برای نوازندگان مبتدی! بنابراین در مورد سازدهنی دیاتونیک توصیه ما این است که دور محصولات چینی را خط بکشید و به سراغ تولیدات کشورهای آلمان ، ژاپن و یا برزیل بروید.

بیشتر این شرکتها سازدهنی هایی با کیفیت مناسب تولید می کنند که با قیمتی بین 35-20 هزار تومان قابل تهیه اند. البته محصولات شرکت سایدل (Seydel) قیمت بالاتری دارند (3-2 برابر مدل های مشابه از شرکت های دیگر) و علت آن هم این است که در سازدهنی های ساخت این شرکت به جای آلیاژهای برنج یا برنز، از فولاد ضد زنگ (Stainless steel) برای ساخت تیغه ها یا زبانه (Reed) های فلزی استفاده می شود که طول عمر و دوام بیشتری دارند.

این که در این محدوده از قیمت کدام مدل می تواند انتخاب بهتری باشد ، تا حد زیادی سلیقه ای است و نمی توان یک مدل خاص را به عنوان مناسب ترین انتخاب به همه افراد توصیه کرد . شاید مهمترین جنبه این انتخاب توجه به نوع و جنس صدای سازدهنی باشد : سازی را انتخاب کنید که از صدای آن خوشتان می آید!

مساله دیگری که بهتر است به آن توجه شود، جنس بدنه (Comb) سازدهنی است. نوازندگان مبتدی بهتر است سازی با بدنه پلاستیکی خریداری نمایند چون سازدهنی هایی که جنس بدنه شان از فلز است بیش از حد سنگین هستند و قیمتشان نیز بیشتر است . سازدهنی های با بدنه چوبی هم (مانند مدل Marine Band 1896 ) مشکلات خاص خود را دارند . چون سازدهنی هایی که بدنه چوبی دارند رطوبت موجود در دهان نوازنده را به خود جذب می کنند و در نتیجه برآمدگی هایی در بدنه آنها ایجاد می شود که می تواند منجر به ایجاد سوزش یا درد و حتی زخمی شدن لب های نوازنده گردد . البته این مشکل در مورد برخی سازدهنی های جدیدی که در طی چند سال اخیر تولید شده اند (مانند مدل های Marine Band Deluxe یا Marine Band Crossover ) تا حدی برطرف شده است .

=> اطلاعات بیشتر در مورد مدل Marine Band Crossover در این مقاله : بررسی چند مدل جدید سازدهنی دیاتونیک هونر

عامل تعیین کننده دیگری که در موقع انتخاب سازدهنی باید در نظر داشت میزان نشتی هوا (Air Leak) در آن است . منظور از اصطلاح «نشتی هوا» میزان هوای به هدر رفته در زمان نواختن ساز دهنی است که از اطراف زبانه های سازدهنی یا صفحات زبانه دار (Reedplates) عبور می کند و یا از طریق قطعه دهنی (Mouthpiece) در سازدهنی کروماتیک هرز می رود بدون این که در به ارتعاش درآوردن زبانه های فلزی و تولید صوت نقش داشته باشد . توجه داشتن به میزان نشتی هوا در یک سازدهنی اهمیت خاصی دارد چرا که در صورت زیاد بودن میزان نشتی هوا ، نواختن آن سازدهنی نفس بیشتری از نوازنده می گیرد و یادگیری برخی تکنیک ها (مانند تکنیک Bending) با آن نیاز به تلاش و تقلای بیشتری دارد . اگر در نواختن سازدهنی دیاتونیک جدی هستید و می خواهید مهارت تکنیکی خود را در نواختن این نوع سازدهنی افزایش دهید ، حتما لازم است که تکنیک بندینگ (Bending) را به خوبی یاد بگیرید و برای این کار باید از سازدهنی هایی استفاده کنید که نشتی هوای کمی داشته باشند و به خوبی بند (Bend) شوند .

در بین سازدهنی های معمولی ، محصولات ساخت شرکت Suzuki نشتی هوای کمتری دارند و مدل هایی مانند Bluesmaster (مدل شماره MR-250 ) یا Harpmaster (مدل شماره MR-200 ) با قیمتی در حدود 30-25 هزار تومان از این نظر مناسب هستند . خوشبختانه مدل بلوزمستر (Bluesmaster) در داخل کشور هم قابل تهیه است اما فکر نمی کنم در حال حاضر مدل هارپ مستر (Harpmaster) هم به شکل گسترده ای در ایران موجود باشد . به خاطر داشته باشید که مدل Folkmaster از این شرکت که در کشور چین ساخته می شود و با قیمتی در حدود 12-10 هزار تومان قابل تهیه است ، کیفیت خوبی ندارد . شرکت Hohner هم مدلی با نام Silver Star ارائه کرده است که ساخت چین است و در همین محدوده قیمت عرضه می شود . این مدل های ارزان قیمت نشتی هوای زیادی دارند و برای یادگیری تکنیک Bending (که مهمترین تکنیک نوازندگی برای سازدهنی دیاتونیک محسوب می شود) مناسب نیستند.

البته به یک نکته عملی جالب هم در مورد این مدل های ارزان قیمت (مانند Folkmaster و Silver Star ) می توان اشاره کرد : معمولا نوازندگان مبتدی در شروع یادگیری تکنیک بندینگ (Bending) ، به خاطر ناآشنا بودن با نحوه اجرای این تکنیک فشار زیادی بر زبانه های فلزی سازدهنی وارد می کنند که این امر منجر به خراب شدن زودرس سازدهنی می شود. در واقع اکثر نوازندگان تازه کار حداقل یک یا دو سازدهنی دیاتونیک را در راه فراگیری تکنیک بندینگ قربانی می کنند ! به همین خاطر برخی از نوازندگان عقیده دارند که برای شروع به یادگیری تکنیک بندینگ بهتر است از این مدل های ارزان قیمت استفاده کرد و پس از این که نوازنده با اصول مقدماتی این تکنیک آشنا شد به سراغ مدل هایی با کیفیت مرغوب تر برود و مراحل پیشرفته تکنیک بندینگ را بر روی آنها تمرین نماید .

در بین محصولات شرکت Hohner مدل های Proharp و Bluesharp معمولاً نشتی هوای زیادی دارند ولی مدل های Big River و Special 20 وضعیت بهتری دارند.

=>=>=> برای آشنایی بیشتر با جنس صدای این دو مدل آخر به کلیپ های صوتی ارائه شده در وب سایت شرکت هونر گوش دهید: نمونه صدای مدلBig River – نمونه صدای مدل Special 20 . تا جایی که ما خبر داریم این دو مدل در سال های اخیر کمتر در ایران موجود بوده است و گرنه یکی از انتخاب های مناسب برای نوازندگان مبتدی به شمار می روند .

اخیرا دو مدل جدید توسط این شرکت با نام های Allan Scott signature و 150th Anniversary معرفی شده اند که نشتی هوای کمتری در بین سازهایی در این محدوده قیمت نشان می دهند و در ادامه همین مقاله به آن ها اشاره خواهیم کرد .

غیر از مواردی که در بالا ذکر شد ، عوامل دیگری نیز هستند که می توانند در انتخاب یک مدل خاص سازدهنی تأثیرگذار باشند اما شاید دانستن همه آنها برای نوازندگان مبتدی ضرورتی نداشته باشد . همان طور که گفتیم انتخاب یک سازدهنی معمولی در یک محدوده قیمت خاص تا حدی سلیقه ای است اما شاید گروهی از علاقمندان هم باشند که تنوع زیاد مدل های مختلف سازدهنی آنها را در انتخاب و خرید ساز مناسب دچار سردرگمی کرده باشد . به این گروه از علاقه مندان سازدهنی میتوان 3 مدل زیر را پیشنهاد کرد (با توجه به موجود بودن آنها در داخل کشور):

مدل Bluesmaster از شرکت Suzuki

مدل بلوز مستر Bluesmaster یکی از مناسبترین و مقرون به صرفه ترین سازدهنی های دیاتونیک 10 سوراخه ای است که می توان تهیه کرد. مزایای آن عبارتند از: بدنه پلاستیکی، میزان کم نشتی هوا، کوک دقیق و قیمت مناسب (حدود 30-25 هزار تومان). در ضمن درپوش (Coverplate) های این مدل سازدهنی که در سر تا سر طول صفحات زبانه دار (Reedplate) امتداد یافته اند، ارتفاع و شیب کمتری نسبت به سازدهنی های Hohner دارند و برخلاف آنها گوشه های تیزی ندارند که این ویژگی نواختن آنها را برای نوازندگان مبتدی آسان تر می نماید . اما ایراد اصلی این مدل آن است که آکوردهای خوش صدایی ندارد. اگر به صدای آکوردها و نت های دوبل (Double Notes) در سازدهنی علاقه ویژه ای دارید ، بهتر است از این مدل صرف نظر کنید و به سراغ محصولات شرکت Hohner بروید که در ادامه معرفی می کنیم.

برای آشنایی بیشتر با صدای این ساز می توانید این کلیپ تصویری را که توسط شرکت سوزوکی و با همکاری برندان پاور (Brendan Power) تهیه شده است تماشا کنید (یا آن را به فرمت FLV مستقیما از اینجا دریافت نمایید ) . در این فایل ویدیویی دو نمونه از سازدهنی های دیاتونیک سوزوکی را به نام Harpmaster و Bluesmaster مشاهده می نمایید که هر دو خصوصیات مشابهی دارند و قیمتشان نیز در یک محدوده است .

مدل 150th Anniversary از شرکت Hohner

مدل 150th Anniversary در سال 1997 و به مناسبت یکصد و پنجاهمین سال تأسیس شرکت Hohner عرضه شد. این مدل هم مانند مدل Bluesmaster نشتی هوای کمی دارد و اجرای تکنیک Bending با آن راحت است . صدای آن کمی زنگ دار و تیز است ولی آکوردهای خوش صداتری دارد . نکته جالب توجه در مورد این مدل جنس بدنه آن است که از پلاستیک آکریلیک شفاف ساخته شده و به همین خاطر جنس صدایش (به خصوص در سوراخهای شماره 2 و 1) قدری متفاوت از بقیه مدل ها به نظر می رسد . این مدل سازدهنی فقط در گام C عرضه می شود که البته برای نوازندگان مبتدی گام مناسبی می باشد.

این مدل در سه نسخه (edition) عرضه شده است : یکی نسخه طلایی (Gold Edition) که با لایه ای از فلز گران قیمت طلا پوشانده شده و تنها به تعداد 150 عدد (به نشانه صد و پنجاهمین سال تاسیس شرکت هونر) تولید شده است . دیگری نسخه کروم (Chrome Edition) که این هم قیمت بالایی دارد و تنها در تیراژ 1857 عدد (به نشانه سال شروع فعالیت شرکت هونر) ساخته شده است . نسخه سوم (همان مدلی که در ایران هم یافت می شود) با نام Standard Edition شناخته می شود و جنس درپوش هایش از فولاد ضد زنگ (Stainless Steel) است . برای آگاهی بیشتر از این مدل می توانید به این صفحه از وب سایت شرکت هونر مراجعه نمایید .

مدل Allan Scott signature series

مدل های Signature Series شرکت Hohner مدل هایی هستند که به تأیید نوازندگان معروف رسیده و با امضای آنها عرضه می شود؛ مانند مدل سری باب دیلان (Bob Dylan) که در سال 2009 عرضه شد . مدل Allan Scott از این سری سازدهنی ها چند ماهی است که وارد ایران شده و نسبت به قیمتش (بین 35-30 هزار تومان) کیفیت بسیار خوبی دارد . بدنه اش مانند مدل Bluesmaster از پلاستیک سیاه رنگ است و در مقایسه با دو مدل قبلی از آکوردهای خوش صداتری برخوردار است . همان طور که در تصویر زیر مشاهده می کنید ، نام فرعی این مدل Alabama Blues می باشد .

نکتۀ جالب و عجیب در مورد این مدل این است که Allan Scott نوازنده معروف و بزرگی نیست و با جستجو در شبکه اینترنت هم اطلاعات خاصی در موردش به دست نمی آید . همچنین اگر به وب سایت شرکت هونر در آمریکا مراجعه کنید اثری از این مدل پیدا نمی کنید! ظاهراً این مدل خوب ساز دهنی صرفاً در بازارهای اروپای شرقی و روسیه توزیع شده است و خوشبختانه وارد ایران نیز شده است . پیدا کردن این مدل در بازار قدری دشوار تر از دو مدل قبلی است اما اگر بتوانید آن را در محدوده قیمت 35-30 هزار تومان تهیه نمایید بی شک خرید خوبی کرده اید !

برای آشنایی بیشتر با جنس صدای این مدل سازدهنی می توانید این کلیپ تصویری را که توسط یک نوازنده آماتور تهیه شده است تماشا کنید (یا یا آن را به فرمت FLV مستقیما از اینجا دریافت نمایید ) . متاسفانه این ویدیو کیفیت بالایی ندارد ولی تنها کلیپی است که توانستیم برای این مدل پیدا کنیم .

سازدهنی کروماتیک: کدام مدل بهتر است؟

مواردی که در انتخاب مدل سازدهنی دیاتونیک گفته شد ، در مورد سازدهنی کروماتیک نیز صدق می کند. اما با توجه به وجود قطعه ای به نام Mouthpiece در سازدهنی کروماتیک که می تواند در هدررفتن هوا و گرفتن نفس از نوازنده نقش داشته باشد، توجه به میزان Air Leak در سازدهنی های کروماتیک اهمیت بیشتری دارد . به عنوان مثال سازدهنی های کروماتیک چینی نشتی هوای زیادی دارند و به همین خاطر خرید آنها به نوازندگان مبتدی توصیه نمی شود . یک استثنای مهم در این زمینه مارک Swan است که سازدهنی های کروماتیک نسبتا خوبی عرضه می کند و در ادامه به آن اشاره خواهد شد .

مطلب دیگری که در زمان انتخاب سازدهنی کروماتیک می توان در نظر داشت، توجه به وجود ویندسیور (Windsaver) است. همان طور که در مقاله سازدهنی کروماتیک : ویندسیور ها (Windsavers) گفته شد ، وجود این جزء ساختمانی در سازدهنی کروماتیک قابلیت هایی اجرایی خاصی به آن می بخشد و در عین حال می تواند مشکلاتی را در هنگام نواختن آن ایجاد نماید که برای نوازندگان مبتدی دردسرساز باشد. خوشبختانه برخی شرکت ها مانند Swan نوعی سازدهنی کروماتیک تولید می کنند که فاقد ویندسیور است و از این جهت برای نوازندگان مبتدی که حوصله سرو کله زدن با مشکلات ناشی از ویندسیور را نداشته باشند می تواند انتخاب بسیار مناسبی باشد .

البته ساز دهنی های کروماتیکی که ویندسیور ندارند در مقایسه با سازدهنی های کروماتیک دارای ویندسیور، نشتی هوای بیشتری دارند و در اجرای برخی تکنیک ها (مانند Bending) نوازنده را با محدودیت های خاصی روبرو می کنند. ولی این گونه محدودیت ها برای نوازندگان مبتدی اهمیت چندانی ندارد و می توانند در شروع کارشان از آنها صرف نظر نمایند . ضمنا نداشتن ویندسیور موجب می شود که میزان بلندی (Volume) صدا در این گونه سازدهنی ها کمتر باشد و به همین خاطر برای اجراهای زنده مناسب نیستند ولی در شرایطی که بخواهید در محیطی بدون سروصدا تمرین نمایید و دیگران را با صدای سازتان آزرده نکنید ، به کارتان می آیند! در ادامه این مقاله به هر دو نوع سازدهنی کروماتیک اشاره می کنیم :

1- سازدهنی های کروماتیک بدون ویندسیور :

مدل 10 سوراخه سوان (Swan)

یک مدل نسبتاً خوب از این نوع ساز دهنی ها ، مدل ده سوراخه ای با نام M1040 از شرکت چینی Swan است که با قیمتی در حدود 25-15 هزار تومان به فروش می رسد. توجه داشته باشید که در بازار ایران حداقل دو مدل سازدهنی کروماتیک سوان (Swan) وجود دارد: یکی همین مدل 10 سوراخه و بدون ویندسیور که معمولا درپوش های نقره ای رنگ دارد و دیگری مدل 12 سوراخه ای که واجد ویندسیور است و معمولا درپوش هایش به رنگ طلایی است . اولین مدل های کروماتیک 10 سوراخه شرکت سوان که چند سال پیش وارد ایران شد ، به رنگ نقره ای بود و مدل های 12 سوراخه نیز بیشتر به رنگ طلایی به فروش می رسید . اما در سال های اخیر هر دو مدل سازدهنی در هر دو رنگ طلایی و نقره ای به بازار عرضه شده اند . برای اطلاع بیشتر از مدل های مختف سازدهنی های کروماتیک مارک سوان می توانید به این صفحه مراجعه نمایید .

هنرجویانی که نواختن ساز دهنی را با مدل های بدون ویندسیور و ارزان قیمت آغاز نمایند، بعد از مدتی تمرین با شیوه درست نواختن تک نت ها (Single Notes) و روش صحیح نفس گیری بر روی سازدهنی آشنا می شوند و همچنین به تدریج قادر می شوند کنترل بیشتری بر روی میزان ترشح بزاق دهان پیدا کنند. با رسیدن به این مرحله از مهارت نوازندگی زمان مناسبی فرا می رسد تا نوازندگان تازه کار یک ساز دهنی کروماتیک دارای ویندسیور را انتخاب و تهیه نمایند چرا که در این زمان یاد گرفته اند از فوت کردن شدید در ساز دهنی (که می تواند به زبانه های فلزی آن آسیب وارد کند ) پرهیز کنند و همچنین از ترشح بیش از حد بزاق دهان در حین نواختن (که موجب چسبندگی ویندسیورها و مشکلات بعدی خواهد شد) اجتناب نمایند.

یک نکته جالب در مورد سازدهنی های بدون ویندسیور این است که شرکت های هونر و سایدل هم به تولید آنها روی آورده اند . به عنوان مثال در وب سایت شرکت هونر یک مدل کروماتیک 10 سوراخه و فاقد ویندسیور معرفی شده است که شماره مدل آن مشابه مدل 10 سوراخه شرکت سوان است (M1040) ولی با قیت بالاتری عرضه می شود . این مدل سازدهنی ، ساخت آلمان نیست بلکه در کشور چین و تحت لیسانس شرکت هونر ساخته می شود و به همین جهت بر روی جعبه آن عبارت “By Hohnica” دیده می شود . تصویر این مدل را که Educator (با معنای لغوی : ساز تعلیمی یا مشقی) نام دارد و هنوز وارد ایران نشده است مشاهده نمایید .

راهکار دیگری که می توان به نوازندگان مبتدی پیشنهاد کرد این است که اصول مقدماتی نوازندگی را بر روی یک ساز دهنی دیایونیک تمرین نمایند و بعد از غلبه بر دو مشکلی که در بالا عنوان شد، به سراغ یک ساز دهنی کروماتیک از نوع دارای ویندسیور بروند. اما اگر هدف اصلی شما نوازندگی در سبک های کلاسیک ،جز و پاپ باشد (سبک هایی که بیشتر با ساز دهنی کروماتیک سر و کار دارند) بهتر است از همان ابتدا با ساز دهنی کروماتیک شروع کنید؛ نه این که ابتدا به فراگیری نواختن ساز دهنی دیاتونیک بپردازید و بعد نوع سازتان را به کروماتیک تغییر دهید. مخصوصاً با در نظر گرفتن این که هزینه پرداخت شده برای خرید یک ساز دهنی Swan مدل M1040 تقریباً معادل هزینه ای است که برای خرید یک ساز دهنی دیاتونیک می پردازید.

– سازدهنی های کروماتیک دارای ویندسیور :

مدل Super Chromonica 270

همانطور که در بین ساز دهنی های دیاتونیک 10 سوراخه ، مدل Marine Band (از شرکت Hohner) به عنوان یک مدل کلاسیک شناخته شده و توسط گروه زیادی از نوازندگان مورد استفاده قرار گرفته است ، در میان ساز دهنی های کروماتیک هم مدل 12 سوراخه Super Chromonica 270 (از شرکت هونر) به عنوان یک مدل کلاسیک شناخته می شود که طرفداران زیادی دارد و بسیاری از نوازندگان ساز دهنی ترجیح می دهند حداقل یک نمونه از این مدل را داشته باشند. در واقع اواین نمونه از سازدهنی کروماتیک که در دهه 1920 توسط شرکت هونر عرضه شد ، مدل 10 سوراخه ای بود که Chromonica 260 نام گرفت (برای آشنا شدن با صدای این مدل به آهنگ Steress Polka با اجرای Rene Giessen گوش دهید) و بعدها مدل 12 سوراخه آن نیز ارائه شد که در بین علاقه مندان سازدهنی با نام Super Chromonica شناخته شد . این مدل را – که به اختصار "مدل 270" نیز نامیده می شود - در حال حاضر می توانید با هزینه ای در حدود 150-130 هزار تومان تهیه نمایید اما انتظار نداشته باشید در قبال پرداخت این مبلغ نسبتاً زیاد (در مقایسه با مدل M1040 از شرکت Swan)، سازی با کیفیت بسیار عالی و ممتاز نصیبتان شود! هر چند این مدل به وضوح از کیفیت بالاتری در مقایسه با مدل M1040 برخوردار است و به خاطر داشتن ویندسیور میزان نشتی هوا (Air Leak) در آن کمتر است به طوری که اگر موقع نواختن این سازدهنی دست هایتان را بر روی درپوش (Coverplate) های آن قرار دهید ، به راحتی می توانید عبور جریان هوا را از زیر درپوش های سازدهنی احساس نمایید !

در واقع این مدل با این که صدای بسیار خوب و دلنشینی دارد و کاربرد آن در آثار بسیاری از نوازندگان بزرگ و قدیمی به بخشی از خاطرات جمعی علاقه مندان ساز دهنی تبدیل شده است ، اما از نظر کیفیت و مرغوبیت جزو مدل های معمولی شرکت هونر است که قابل مقایسه با مدل های 12 سوراخه بهتری مانند Toots Hard Bopper , Toots Mellow Tone یا سری CX – 12 نمی باشد . به همین خاطر یک پیشنهاد مناسب برای نوازندگان مبتدی که به دنبال ساز دهنی کروماتیک از نوع دارای ویندسیور با قیمتی مناسب تر هستند این است که به سراغ مدل 12 سوراخه شرکت Swan بروند : مدل 1248 .

مدل 12 سوراخه سوان (Swan)

این مدل که با نام M1248 شناخته می شود و با قیمتی حدود 50-40 هزار تومان عرضه می شود ، به نسبت قیمتش کیفیت نسبتاً مناسبی دارد و یکی از بهترین ویژگی هایش این است که میزان پاسخدهی (Responsiveness) آن در هر سه اکتاو تقریباً برابر است و این خصوصیت نواختن آن را برای نوازندگان تازه کار آسان تر می نماید . منظور از پاسخدهی میزان جریان هوایی است که برای به صدا درآوردن یک نت با شدت و بلندی صدای معینی موردنیاز است . در برخی مدل های سازدهنی کروماتیک که از کیفیت پایین تری برخوردار هستند ، میزان پاسخدهی در اکتاو پایینی و میانی فرق می کند به طوری که مثلا وقتی از سوراخ شماره 2 به سوراخ شماره 6 بروید باید شدت جریان هوای نفستان را با تلاشی آگاهانه تغییر دهید تا شدت و بلندی صدای هر دو نت در حد و اندازه های برابر شنیده شود. خوشبختانه این مشکل در ساز دهنی کروماتیک 12 سوراخه Swan کمتر به چشم می خورد و میزان پاسخدهی نت ها در اکتاوهای مختلف تقریباً به یک اندازه است . مزیت دیگر این مدل برای نوازندگان مبتدی این است که درپوش (Coverplate) هایش سرتاسر صفحات زبانه دار (Reedplates) را می پوشانند و برخلاف مدل Super Chromonica 270 از لبه های تیزی برخوردار نیستند و به همین خاطر در هنگام تماس با لب های نوازنده موجب ناراحتی و آزار وی نمی شوند .

مدل Chrometta 12

مدل کروماتیک دیگری از شرکت هونر وجود دارد که قیمت آن تقریباً نصف قیمت مدل 270 است . این مدل 12 سوراخه Chrometta 12 نام دارد و می تواند ساز مناسبی برای شروع باشد خصوصاً این که به اعتقاد بسیاری از علاقه مندان از جنس صدای زیبا و دلنشینی نیز برخوردار است . مدل کرومتا (Chrometta) نخستین بار در سال 1956 توسط شرکت هونر معرفی شد و به خاطر نوآوری در طراحی آن مورد توجه قرار گرفت . در این مدل سازدهنی قطعه دهنی (Mouthpiece) در بدنه سازدهنی ادغام شده است و به آن شکلی که در سایر سازدهنی های کروماتیک دیده می شود وجود ندارد . اما یک ایراد جدی هم به این مدل وارد است و آن عریض بودن نامتعارف سوراخ های آن است که با فاصله اندک بین سوراخ های مجاور همراه شده است . به خاطر همین قضیه ، عادت کردن به نواختن تک نت ها (Single Notes) با این مدل ساز دهنی قدری دشوار است ولی البته با قدری تمرین و پشتکار می توان بر این مشکل غلبه کرد . نویسنده این مطلب به خاطر می آورد که بعد از خریدن یک مدل Chrometta خود را سرزنش می کرد که چرا چنین ساز دهنی عجیب و غریبی را خریده است اما بعد از سپری شدن مدتی که توانستم به نواختن آن عادت کنم ، دیگر به این جنبه از مسأله فکر نمی کردم و صرفاً از صدای زیبای سازم لذت می بردم ! در ضمن جنس بدنه (Comb) مدل Chrometta از پلاستیک است که در مقایسه با بدنه چوبی مدل 270 دوام بیشتری دارد . حسن دیگر مدل کرومتا این است که اسلاید (Slide) آن با نیروی اندکی به سمت داخل جابجا می شود و کار کردن با آن برای نوازندگان تازه کار آسان تر است . هرچند این ویژگی تا حدی با ضعیف تر بودن فنر پشت اسلاید نیز ارتباط دارد و در واقع فنر این مدل سازدهنی زودتر از سایر مدل های کروماتیک Hohner خراب می شود . ویژگی دیگر این مدل که می تواند برای نوازندگان مبتدی مفید و جالب توجه باشد آن است که بر خلاف مدل 270 که درپوش ها و صفحات زبانه دارش گوشه های تیزی دارد ، درپوش های مدل کرومتا سرتاسری هستند و از گوشه های مدوری برخوردارند (مثل مدل Swan1248 ) و کمتر موجب آزردگی لب ها در حین نوازندگی می شوند .

این مدل سازدهنی امروزه در کشور چین ساخته می شود (و به همین خاطر روی جعبه آن عبارت Made In Germany به چشم نمی خورد! ) و به خاطر قیمت مناسبی که دارد به عنوان یک مدل نسبتا خوب برای نوازندگان تازه کار و مبتدی قابل توصیه است .

برای آشنایی بیشتر با جنس صدای این مدل سازدهنی می توانید این کلیپ تصویری را که توسط یک نوازنده آماتور تهیه شده است تماشا کنید (یا یا آن را به فرمت FLV مستقیما از اینجا دریافت نمایید ) . آهنگی که می شنوید آهنگ معروف Moon River از آثار هنری مانچینی (Henri Mancini) است که در سال 1961 برای فیلم صبحانه در تیفانی ساخته شده بود .

به طور خلاصه پیشنهاد ما به نوازندگان مبتدی که می خواهند نواختن ساز دهنی کروماتیک را برای اولین بار تجربه کنند این است که با یکی از این سه مدل بالا شروع نمایند. هیچ کدام از این سه مدل از کیفیت عالی و ممتازی برخوردار نیستند اما برای یک نوازنده مبتدی از کیفیت قابل قبولی برخوردار هستند و با توجه به قیمت مناسبی که دارند انتخاب مناسبی برای این دسته از نوازندگان محسوب می شوند .

البته اخیراً شرکت هونر مدل ارتقا یافته ای از ساز دهنی کروماتیک 270 را با نام 270Deluxe معرفی کرده است که هنوز وارد بازار ایران نشده ولی با چک کردن سایت های خارجی فروش آنلاین ساز دهنی (مانند وب سایت Coast2Coast Music که می توانید در آن قیمت جهانی بسیاری از مدل های متنوع سازدهنی را پیدا کنید) به نظر می رسد که قیمت آن در حدود 30-25 دلار از مدل 270 معمولی گران تر باشد . مدل 270Deluxe در مقایسه با مدل 270 کلاسیک از مزایای زیر برخوردار است :

- استفاده از پیچ به جای میخ (Nail) های کوچک برای اتصال درپوش های سازدهنی به بدنه آن (که کار نگهداری و تعمیر ساز دهنی را آسان تر می سازد)
– استفاده از زبانه های فلزی ضخیم تر (با ضخامت 1.20mm به جای 1.05mm ) و طویل تر (که طول عمر و دوام بیشتری به آن می دهد)
– کیفیت بهتر اسلاید (Slide) و همچنین قابلیت نصب آن به صورتی که شستی ساز دهنی در سمت نزدیک به سوراخ شماره 1 باشد (قابل استفاده برای افراد چپ دست)
- گرد بودن سوراخ های تعبیه شده در قطعه دهنی (Mouthpiece) در مقایسه با سوراخ های چهارگوش مدل 270 کلاسیک (سوراخ های گرد راحتی بیشتری را در زمان نواختن ساز دهنی به ویژه در روش Tongue Block به همراه دارند)
- میزان پاسخدهی (Responsiveness) بیشتر (به ویژه در اکتاو بالایی) و پاسخدهی یکنواخت تر در هر سه اکتاو در کنار نشتی هوای (Air Leak) کمتر (هر چند این دو مشکل به طور کامل در مدل 270Deluxe برطرف نشده اما در مقایسه با مدل 270 معمولی کمتر شده است)

با اینکه نویسنده این مطلب هنوز مدل 270Deluxe را از نزدیک ندیده است و آن را امتحان نکرده است ، اما با خواندن بررسی های کارشناسانه ای که بر روی آن انجام گرفته و همچنین با در نظرگرفتن مزایایی که برای آن ذکر شده است ، به نظر می رسد پرداخت 30 هزار تومان بیشتر ارزش تصاحب چنین سازی را داشته باشد و آن را برای افرادی که علاقه خاصی به صدای کلاسیک مدل 270 دارند ، به انتخابی مقرون به صرفه تبدیل می نماید .

برای آشنایی بیشتر با جنس صدای این مدل سازدهنی می توانید این کلیپ تصویری را که توسط یک نوازنده آماتور تهیه شده است تماشا کنید (یا یا آن را به فرمت FLV مستقیما از اینجا دریافت نمایید ) . آهنگی که می شنوید آهنگ معروف Isn’t She Lovely از ساخته های استیوی واندر (Stevie Wonder) است که قبلا در همین وب سایت در مورد آن صحبت کرده بودیم .

سخن پایانی

به یاد داشته باشید که این مقاله برای نوازندگان "تازه کار" و با توجه به شرایط "فعلی" بازار فروش سازدهنی (اوایل سال 1390) در داخل "ایران" تهیه و تنظیم شده است . مثلا اگر زمان نگارش این مطلب به 5 سال پیش بر می گشت ، در بخش سازدهنی دیاتونیک مدل Special20 یا Big River را معرفی می کردیم چون در آن زمان در بازار داخل کشور با قیمت مناسبی قابل تهیه بود و مدل های جدیدتر شرکت هونر مانند 150th Anniversary یا مدل Alabama Blues (Allan Scott) هنوز موجود نبود .

مدل های خاصی که در این مقاله به نوازندگان مبتدی پیشنهاد داده ایم ، همگی در یک ویژگی مشترکند : نشتی هوا (Air Leak) زیادی ندارند ! توصیه ما به نوازندگان مبتدی این است که از سازدهنی هایی که نشتی هوای زیادی دارند پرهیز نمایند چون نواختن این گونه سازدهنی های نامرغوب نیاز به نفس زیادی دارد ، معمولا صدای دلنشین و خوشایندی تولید نمی کند و یادگیری برخی تکنیک ها بر روی آنها دشوار است . همان طور که اشاره کردیم نواختن این نوع سازدهنی ها فقط در مواردی مانند آشنایی مقدماتی با نواختن سازدهنی ، یاد گرفتن نحوه اجرای تک نت ها و گاهی در مراحل مقدماتی فراگیری تکنیک بندینگ (Bending) یا شیوه کار کردن با اسلاید (Slide) در سازدهنی های کروماتیک می تواند مفید واقع شود . به جز مدل های سوان (Swan) که ممکن است نشتی هوای آنها از نظر برخی نوازندگان بیشتر از حد مطلوب باشد ، بقیه مدل هایی که در این مقاله معرفی کردیم از این جنبه مشکلی ندارند و می توانید با خیال راحت به سراغ آنها بروید!

در ضمن با این که برای توصیف مدل های معرفی شده در این مقاله از بررسی های کارشناسانه ای که در وب سایت های معتبر سازدهنی وجود دارد استفاده شده است ، اما به هر حال تجارب شخصی نویسنده نیز در انتخاب و معرفی برخی مدل های خاص تاثیر گذار بوده است . ممکن است یک نوازنده یا مدرس موسیقی نظری کاملا متفاوت با مطالب عنوان شده در این مقاله داشته باشد که برگرفته از میزان آگاهی ، سلیقه موسیقایی و تجربیات شخصی و آموزشی وی در این زمینه باشد . به طور کلی بهتر است برای انتخاب نوع و مدل مناسب سازدهنی در شروع کار همواره به این سه عامل توجه داشته باشید : سبک موسیقی مورد علاقه تان ، منابع آموزشی که در دسترس دارید و استفاده از نظرات و توصیه های مدرس موسیقیتان . پس از مدتی که آموزش های مقدماتی را پشت سر گذاشتید و با نحوه نواختن انواع سازدهنی بیشتر آشنا شدید ، می توانید به سراغ مدل های مختلف بروید و هر یک از آنها را شخصا امتحان کنید تا در نهایت به یک انتخاب مناسب و ایده آل از دیدگاه خودتان دست یابید .

ترجمه و گردآوری : دلتا فریک – تیر 1390

مطالب مرتبط :

سازدهنی : ساختمان ، صدادهی و طبقه بندی

سازدهنی دیاتونیک : ساختمان ( قسمت اول – قسمت دوم )

سازدهنی ترمولو (Tremolo Harmonica)

سازدهنی کروماتیک : ویندسیور ها (Windsavers)

سازدهنی ایرلندی (Irish Harmonica)

آموزش سازدهنی در اینترنت : سطح مقدماتی

آموزش سازدهنی در اینترنت : سطح متوسطه

بررسی کتاب های آموزش سازدهنی در ایران (مقاله ای پنج قسمتی که در سال 1386 در وب سایت هارمونی تاک منتشر شده بود) : قسمت اول - قسمت دوم - قسمت سوم - قسمت چهارم - قسمت پنجم