مجله اینترنتی سازدهنی
Hohner harmonicas - سازدهنی هونر
Suzuki harmonicas - سازدهنی سوزوکی
Hering harmonicas - سازدهنی هرینگ
Lee Oskar harmonicas - سازدهنی لی اسکار
چیدمان نت ها در سازدهنی دیاتونیک – قسمت اول
چیدمان نت ها در سازدهنی دیاتونیک

در انواع مختلف سازدهنی نت های هر گام به شیوه های مختلفی در کنار هم قرار می گیرند که بستگی به نوع سازدهنی ، مدل و کوک (Tuning) خاص آن دارد. احتمالا بیشترعلاقه مندان سازدهنی در کشورمان با سازدهنی کروماتیک و نحوه کنار هم قرار گرفتن نت ها در آن آشنایی دارند اما با سازدهنی دیاتونیک 10 سوراخه کمتر آشنا هستند . به همین جهت در قسمت اول این مطلب قصد داریم نحوه خاص قرار گیری نت ها در کنار یکدیگر یا "چیدمان نت ها" (Note Layout) را در مورد 2 سازدهنی کروماتیک 12 سوراخه و دیاتونیک 10 سوراخه که هر دو در گام C هستند ، بررسی و با یکدیگر مقایسه نماییم . سپس در قسمت دوم این مطلب سازدهنی دیاتونیک را با لحاظ نمودن جزئیات بیشتری بررسی خواهیم کرد .

سازدهنی کروماتیک : Solo Tuning

در یک سازدهنی کروماتیک 12 سوراخه از نوع متداول ، طرز قرار گرفتن نت ها در کنار هم به شکل زیر است:

سازدهنی کروماتیک : Solo Tuning



این چیدمان خاص ، رایج ترین چیدمان مورد استفاده در سازدهنی های کروماتیک است و آن را در اصطلاح "کوک مخصوص سولو" (Solo Tuning) می نامند.

همان طور که ملاحظه می کنید در سازدهنی کروماتیک نت های گام ماژور با نظم و ترتیب خاصی در کنار هم قرار می گیرند به طوری که می توان یک سازدهنی کروماتیک را به 3 بخش متناظر تقسیم کرد که هر یک از 4 سوراخ تشکیل شده و حاوی هر هشت نت مربوط به گام ماژور می باشد:
1. اکتاو پایینی / تحتانی (Lower Octave) : از سوراخ شماره 1 تا شماره 4
2. اکتاو میانی / وسطی (Middle Octave) : از سوراخ شماره 5 تا شماره 8
3. اکتاو بالایی / فوقانی (Upper Octave) : از سوراخ شماره 9 تا شماره 12

به خاطر سپردن فواصل مختلف گام و محل آنها بر روی سوراخ های مختلف سازدهنی کروماتیک به علت نظم خاص و الگوی تکرار شونده ای که دارند نسبتا آسان است.

سازدهنی دیاتونیک : Richter Tuning

اما در سازدهنی دیاتونیک این نظم و ترتیب خاص دیده نمی شود و نحوه چیدمان نت ها به صورت زیر می باشد:

سازدهنی دیاتونیک : Richter Tuning



اکتاوهای موجود در این سازدهنی به این ترتیب طبقه بندی می شوند:
1. اکتاو پایینی / تحتانی (Lower Octave) : از سوراخ شماره 1 تا شماره 3
2. اکتاو میانی / وسطی (Middle Octave) : از سوراخ شماره 4 تا شماره 7
3. اکتاو بالایی / فوقانی (Upper Octave) : از سوراخ شماره 7 تا شماره 10
(سوراخ شماره 7 محل پایان اکتاو میانی و نیز نقطه شروع اکتاو بالایی محسوب می شود)

همانطور که می بینید غیر از اکتاو میانی که نظم و ترتیبی مشابه سازدهنی کروماتیک دارد سایر اکتاوها وضعیت ناقص و به هم ریخته ای دارد که ممکن است به خاطر سپردن نت ها را برای نوازندگان مبتدی دشوار سازد.
این نحوه خاص آرایش و چیدمان نت ها اصطلاحا "کوک ریشتر" (Richter Tuning) نامیده می شود که رایج ترین نوع چیدمان به کار رفته در سازدهنی های دیاتونیک است و در قسمت دوم این مطلب در مورد ویژگی های آن بیشتر توضیح خواهیم داد.

تفاوت چیدمان نت ها در سازدهنی های کروماتیک و دیاتونیک

در مقایسه این دو نوع چیدمان رایج در سازدهنی کروماتیک و دیاتویک ، دست کم 5 تفاوت اساسی قابل مشاهده است:

1. در یک سازدهنی کروماتیک 12 سوراخه نت های هر سه اکتاو به صورت کامل وجود دارند اما در سازدهنی دیاتونیک فقط اکتاو میانی به شکل کامل دیده می شود:
در اکتاو پایینی 2 نت وجود ندارند: نت F (درجه چهارم گام C ) و نت A (درجه ششم گام C ).
از اکتاو بالایی هم نت B (درجه هفتم گام C ) حذف شده است.
این نت های حذف شده را اصطلاحا "نت های جا افتاده / گم شده" (Missing Notes) می نامند که همگی را می توان با تکنیک Bending اجرا کرد. در این مورد بعدا بیشتر صحبت خواهیم کرد.

2. در یک سازدهنی کروماتیک 12 سوراخه همیشه نتی که در یک سوراخ خاص با عمل دمش به صدا در می آید (Blow Note) از نتی که در همان سوراخ با عمل مکش ایجاد می شود (Draw Note) بم تر است.
مثلا دمیدن در سوراخ شماره 1 نت C را تولید می کند و نت حاصل از مکش آن نت D است که صدای زیرتری دارد. تنها استثنای این قاعده کلی سوراخ های شماره 4 ، 8 ، 12 است که در آن نت مکشی (که درجه هفتم گام محسوب می شود) پایین تر از نت دمشی (که درجه هشتم آن اکتاو و در واقع همان نت پایه اکتاو بعدی است) قرار می گیرد.
اما در سازدهنی دیاتونیک وضعیت به گونه دیگری است به طوری که در اکتاو فوقانی این ترتیب کاملا بر عکس است و در سوراخ های شماره 10-7 این نت های دمشی هستند که بالاتر از نت های مکشی قرار می گیرند و صدای زیرتری دارند. دانستن این مطلب برای فهمیدن این که چرا در اکتاو فوقانی تکنیک Bending بر روی نت های دمشی اجرا می شود ولی در اکتاو های میانی و تحتانی بر روی نت های مکشی ، حائز اهمیت است. در این مورد در مبحث Bending توضیحات بیشتری خواهیم داد.

3. در سازدهنی کروماتیک :
الف - نت های متناظر 2 اکتاو متوالی فاصله ثابتی (از نظر تعداد سوراخ های بینشان) دارند ،
ب - این فاصله در مورد نت های Blow و Draw یکسان است ،
ج - و تنها استثنای موجود مربوط به نت پایه سازدهنی می باشد .
در مورد این 3 ویژگی که دانستن آنها برای نواختن فواصل اکتاو (Octave) و سایر فواصل (Intervals) لازم است ، توضیحات بیشتری می دهیم:
یکی از مزایای نواختن سازدهنی با روش Tongue Block این است که می توان انواع فواصل مختلف و بویژه اکتاوها را با آن اجرا کرد. منظور از نواختن فاصله هشتم یا اکتاو این است که یک نت خاص را همزمان با نت دیگری که فاصله هشتم (یا هشتم معکوس) نت اول باشد به صدا درآورد. در واقع نت دوم همان نت است که به فاصله یک اکتاو بالاتر یا پایین تر از نت قبلی قرار دارد. حاصل کار صدای زیبا و گوشنوازی است که نت C را به شکل قوی تر ، وسیع ترو پرطنین تری عرضه می کند.
اما چگونه می توانیم یک نت را به صورت اکتاو اجرا کنیم؟ فرض کنید که نوازنده ای می خواهد نت D موجود در سوراخ های شماره 5 و 1 یک سازدهنی کروماتیک را همزمان بنوازد. برای این کار نوازنده دهانش را به اندازه 5 سوراخ باز می کند و به نحوی بر روی قسمت Mouthpiece سازدهنی قرار می دهد که سوراخ های شماره 1 تا شماره 5 در فضای بین 2 گوشه راست و چپ دهان واقع شود. سپس زبانش را به گونه ای بر روی سازدهنی قرار می دهد که سوراخ های 4و3و2 توسط زبان پوشیده شوند اما سوراخ های شماره 5 و 1 در دو طرف دهان آزاد باشند. در این حالت اگر نوازنده عمل مکش را انجام دهد جریان هوا تنها از سوراخ های شماره 5 و1 عبور می کند و در نتیجه سوراخ های شماره 5و1 (که هر دو حاوی نت D در دو اکتاو متوالی هستند) همزمان به صدا در می آیند. اگر بر روی همین دو سوراخ عمل دمش انجام شود ، نت C به صورت اکتاو ایجاد می شود.
همان طور که مشاهده می کنید فاصله این دو نت D از هم به اندازه 5 سوراخ است و به همین دلیل آن را اکتاو 5 سوراخه (5 Hole Octave) می نامند. از آنجا که در سازدهنی کروماتیک نت های هر اکتاو با آرایش و نظم ثابتی در کنار هم قرار می گیرند که در اکتاوهای مجاورنیز به همان ترتیب حفظ می شود ، تمام اکتاوها از نوع 5 سوراخه هستند. به عبارت دیگر هر نت خاصی را که در نظر بگیرید ، اگر از آن نت به اندازه 4 سوراخ به سمت بالا یا پایین حرکت کنید (مثلا از سوراخ 1 به 5 یا از سوراخ 2 به 6 یا از 3 به 7 و... ) به نت متناظرش در اکتاو مجاور می رسید و این قاعده کلی در مورد نت های دمشی و مکشی هر دو یکسان است. البته یک استثنای کوچک در این زمینه وجود دارد که مربوط به نت پایه (نت 1 Blow ) می شود:
نت پایه سازدهنی کروماتیک را می توان به صورت اکتاو 4 سوراخه (4 Hole Octave) هم اجرا کرد. یعنی مثلا نوازنده دهانش را به اندازه 4 سوراخ باز می کند و بر روی سوراخ های شماره 1 تا شماره 4 قرار می دهد و با زبانش سوراخ های شماره 3و2 را می پوشاند. در این حالت دمیدن هوا به داخل سازدهنی نت های C موجود در سوراخ های شماره 4و1 به صورت همزمان به صدا در می آورد و نت C (نت پایه سازدهنی) را به شکل اکتاو ایجاد می کند. بدیهی است که این اکتاو را می توان به صورت 5 سوراخه نیز اجرا کرد (دمش همزمان در سوراخ های شماره 5 و 1 ) .
این قواعد کلی که در مورد سازدهنی کروماتیک گفته شد در مورد سازدهنی دیاتونیک به علت چیدمان خاص و متفاوت نت ها صدق نمی کند . در سازدهنی دیاتونیک اکتاوهای دمشی (Blow Octaves) همگی از نوع 4 سوراخه هستند اما اکتاوهای مکشی (Draw Octaves) ممکن است از نوع 4 سوراخه یا 5 سوراخه باشند. در نتیجه نوازنده در حین اجرای اکتاوهای مختلف ممکن است وادار شود اندازه دهانش را از اندازه تنظیم شده برای 4 سوراخ به اندازه مطابق با 5 سوراخ (یا بالعکس) تغییر دهد . در این مورد در مبحث مربوط به اکتاوها بیشتر توضیح می دهیم.

4. در سازدهنی کروماتیک 12 سوراخه نت های 4 Blow و 5 Blow یکسان هستند. همین طور نت های 8 Blow و 9 Blow هم یکسان هستند. به عبارت دیگر نت پایه سازدهنی در اکتاوهای میانی و بالایی تکرار می شود. به همین خاطر است که اشاره کردیم نواختن نت پایه در سازدهنی کروماتیک به صورت اکتاو ، به شکل اکتاو 4 سوراخه نیز میسر است اما بقیه نت ها به شکل اکتاوهای 5 سوراخه اجرا می شوند.
در سازدهنی دیاتونیک 10 سوراخه نت پایه در هیچ اکتاوی تکرار نمی شود اما در اکتاو پایینی یک نت تکرار می شود که آن نت فاصله پنجم نت پایه است و هم با عمل مکش بر روی سوراخ شماره 2 و هم با عمل دمش بر روی سوراخ شماره 3 قابل اجرا است. به عنوان مثال در سازدهنی دیاتونیک گام C نت های 2 Draw و 3 Blow هر دو نت G هستند که درجه پنجم نت پایه (در اینجا : نت C ) محسوب می شود.
این نت درنواختن سازدهنی در "پوزیشن دوم" (Second Position) اهمیت خاصی دارد چرا که استفاده از پوزیشن دوم ، رایج ترین و مهمترین شیوه نواختن سازدهنی در سبک های بلوز ، راک و کانتری می باشد. نواختن در پوزیشن دوم به این مفهوم است که مثلا یک نوازنده ، سازدهنی گام C را در همان گام C نمی نوازد بلکه با آن سازدهنی آهنگی را در گام G (درجه پنجم نت C ) اجرا می کند و در این حالت نت پایه آهنگ از نت 1 Blow به 2 Draw / 3 Blow تغییر می یابد. در مورد پوزیشن های مختلف سازدهنی در مبحث مربوطه توضیحات بیشتری خواهیم داد.

5. تفاوت پنجم به تعداد و نوع آکوردهای قابل اجرا با این دو نوع سازدهنی باز می گردد که در سازدهنی دیاتونیک نسبت به کروماتیک تنوع بیشتری دارد . دانستن این آکوردها برای اطلاع از نحوه آکورد نوازی بر روی سازدهنی ، نواختن آرپژها و همچنین نحوه بداهه نوازی در گام های مختلف لازم است که در بحث آکوردها به آن اشاره خواهد شد .

پس از مقایسه اجمالی سازدهنی های کروماتیک و دیاتونیک ، در قسمت دوم این مطلب به شرح و توضیح "کوک ریشتر" و مشخصات آن می پردازیم.


تهیه مطالب: دلتا فریک