مجله اینترنتی سازدهنی
Hohner harmonicas - سازدهنی هونر
Suzuki harmonicas - سازدهنی سوزوکی
Hering harmonicas - سازدهنی هرینگ
Lee Oskar harmonicas - سازدهنی لی اسکار
سازدهنی : ساختمان ، صدادهی و طبقه بندی
ساختمان ، صدادهی و طبقه بندی

هارمونیکا (Harmonica) یا سازدهنی (Mouth Organ) جزو سازهای بادی است و در خانواده سازهای زبانه آزاد (Free Reed Instruments) قرار می گیرد. تولید صوت در این نوع سازها نتیجه ارتعاش یک زبانه (Reed) از جنس فلز است که تنها یک سرآن به بدنه ساز متصل شده و انتهای دیگرش می تواند آزادانه حرکت کند. به ارتعاش درآمدن این زبانه ها در اثر عبورجریان هوا موجب تولید صدای ساز می شود. از سایر سازهای این خانواده می توان ملودیکا (Melodica) ، کنسرتینا (Concertina) و آکاردئون (Accordion) را نام برد. شاید برخی مواقع متوجه شباهت موجود بین صدای سازدهنی و آکاردئون شده باشید. این شباهت در جنس صدا ، در واقع به خاطر شباهت در ساختمان این سازها و نحوه تولید صوت در آنها است.

طبقه بندی و انواع سازدهنی

سازدهنی را به روش های مختلفی طبقه بندی می کنند اما اگر از سازدهنی های بیس (Bass) و کورد (Chord) صرف نظر کنیم ، سازدهنی هایی را که بیشتر برای نواختن سولو (Solo) استفاده می شوند می توان در یک طبقه بندی بسیار کلی (که مناسب با این سری از مطالب نیز باشد) به 2 گروه اصلی تقسیم کرد:
1. سازدهنی های دو زبانه ای (Double Reed(ed) Harmonicas)
2. سازدهنی های تک زبانه ای (Single Reed(ed) Harmonicas)

1. سازدهنی های دو زبانه ای

در این نوع سازدهنی ها هر سوراخ سازدهنی تنها با عمل دمش یا مکش به صدا در می آید و در هر سوراخ 2 زبانه وجود دارد. به همین علت ، هر نتی که با عمل دم/دمش (Blow) یا بازدم/مکش (Draw) به صدا درمی آید ، حاصل ارتعاش همزمان 2 زبانه است. از سازدهنی های این گروه می توان به انواع اکتاو (Octave) و ترمولو (Tremolo) اشاره کرد:
در سازدهنی های اکتاو دو زبانه مذکور با یک اکتاو فاصله نسبت به هم کوک می شوند و در نتیجه موقع نواختن هر دو زبانه با هم مرتعش می شوند و صدای تمام نت ها به صورت یک فاصله هشتم یا همان اکتاو تولید می شود.
در سازدهنی های ترمولو دو زبانه مزبور با اختلاف اندکی در فرکانس (در حد چند cent ) نسبت به هم کوک شده اند. در هنگام نواختن هر دو زبانه با هم به ارتعاش در می آیند و صدای حاصل کیفیتی دوگانه دارد که اصطلاحا Tremolo Effect نامیده می شود و در سایر سازهای زبانه آزاد (Free Reed Instruments) مانند آکاردئون نیز وجود دارد.

2. سازدهنی های تک زبانه ای

در سازدهنی های تک زبانه ای هر نتی که با عمل دم/دمش (Blow) یا بازدم/مکش (Draw) به صدا درمی آید ، تنها حاصل ارتعاش یک زبانه است. سازدهنی های دیاتونیک (Diatonic) و کروماتیک (Chromatic) در این گروه قرار می گیرند:
در سازدهنی های دیاتونیک در هر سوراخ 2 زبانه وجود دارد که هریک از آنها فقط با عمل دمش یا مکش به صدا درمی آید. رایج ترین نوع این سازدهنی نوع ماژور (Major) است که در آن از نت های گام دیاتونیک ماژور (Major Diatonic Scale) استفاده می شود و در حالت عادی غیر از این نت ها ، نت دیگری با آن قابل اجرا نیست. اما با کمک گرفتن از تکنیک هایی مانند Bending و Overbending می توان سایر فواصل و نت های متعلق به گام کروماتیک را نیز با آن اجرا کرد. در واقع نوازنده بزرگی مانند Howard Levy قادر است با یک سازدهنی دیاتونیک کلید C (که به نحو مناسبی برای اجرای تکنیک Overblow تنظیم شده باشد) آهنگ هایی را در هر گامی که بخواهد اجرا کند و به عبارت دیگر سازدهنی دیاتونیک را مشابه سازدهنی کروماتیک بنوازد. این مطلب را Howard Levy در یک فیلم آموزشی به نام Out of The Box به خوبی نشان داده است به طوری که 12 آهنگ را در 12 گام مختلف و در سبک های گوناگون و تنها با یک سازدهنی (در گام یا کلید C ) اجرا می کند.
سازدهنی های دیاتونیک

سازدهنی های کروماتیک را می توان به 2 سازدهنی دیاتونیک تشبیه کرد که در کنار هم قرار گرفته اند و با فشار دادن یا رها کردن یک میله فلزی به نام اسلاید (Slide) در هر لحظه یکی از آنها فعال می شوند. ساختمان این نوع سازدهنی به نحوی طراحی شده است که در هر سوراخ آنها 4 زبانه وجود دارد : 2 زبانه مسوول ایجاد نت های عادی (بدون فشار دادن اسلاید) هستند و 2 زبانه نت های کروماتیک را تولید می کنند (که نیم پرده بالاتر از نت های عادی هستند) و با فشار دادن اسلاید فعال می شوند.
در این نوع سازدهنی ها وقتی اسلاید به داخل فشار داده می شود جریان هوا به سمت یک سری دیگر از زبانه ها که نیم پرده بالاتر از زبانه های قبلی کوک شده اند هدایت می شود و در نتیجه هر نت سازدهنی با فشار دادن اسلاید نیم پرده بالاتر خواهد رفت. به این ترتیب می توان با این نوع سازدهنی تمام 12 نت موجود در گام کروماتیک هر اکتاو را اجرا کرد.

سازدهنی های کروماتیک

لازم به ذکر است که برخی انواع سازدهنی کروماتیک فاقد اسلاید هستند اما ساختمان یک سازدهنی کروماتیک معمولی اغلب به همین صورتی است که بیان شد و منظور ما هم از سازدهنی کروماتیک در واقع همین نوع رایج و متداول آن است.
تفاوت دیگر سازدهنی کروماتیک با دیاتونیک در این است که سازدهنی کروماتیک دارای یک سری دریچه (Valve) است (معمولا از جنس پلاستیک یا تفلون) که روی زبانه های فلزی قرار می گیرند و با کاستن از جریان هوای غیر ضروری از روی زبانه های فلزی ، به صدا درآوردن سازدهنی را تسهیل می کنند. به همین خاطر این دریچه ها را اصطلاحا "بادگیر" (Windsaver) نیز می نامند. (احتمالا می توان این واژه را "نفس گیر" یا "نفس ساز" هم ترجمه کرد. نظر خوانندگان این مطلب چیست؟)
سازدهنی های دیاتونیک معمولی فاقد دریچه هستند اما نوع خاصی از آنها وجود دارد که دارای دریچه نیز هست. این نوع سازدهنی را "دیاتونیک دریچه دار" (Valved Diatonic) می نامند که قابلیت های اجرایی آن با سازدهنی دیاتونیک معمولی قدری تفاوت دارد. در مورد این نوع سازدهنی ها بعدا بیشتر صحبت خواهیم کرد.

کاربرد انواع مختلف سازدهنی

از انواع مختلف سازدهنی بر حسب قابلیت های مختلف و جنس صدایشان در سبک های خاصی از موسیقی بیشتر استفاده می شود که در اینجا به صورت مختصر و فهرست وار به آنها اشاره می کنیم:

سازدهنی ترمولو و اکتاو : سبک های Folk و Pop
سازدهنی دیاتونیک : سبک های Blues ، Country ، Rock ، Irish ، Folk و Pop
سازدهنی کروماتیک : سبک های Classical ، Jazz ، Irish و Pop
سازدهنی بیس و کورد : سبک های Classical و Pop (بیشتر به صورت گروه نوازی)

یک یادآوری در مورد نحوه طبقه بندی سازدهنی ها

در پایان باید یادآوری کنیم که طبقه بندی ذکر شده در اینجا تا حدی قراردادی است و برای تسهیل در بیان مطلب به این شیوه انجام شده است. در برخی منابع سازدهنی ها را بر حسب نحوه آرایش و چیدمان نت ها (Note Layout) به 2 گروه کلی دیاتونیک و کروماتیک تقسیم می کنند و در این نوع تقسیم بندی سازدهنی های ترمولو و اکتاو به خاطر این که اغلب به شیوه دیاتونیک کوک می شوند ، جزو گروه دیاتونیک (البته دقیق تر بگوییم: دیاتونیک 2 زبانه ای) قرار می گیرند. در این تقسیم بندی سازدهنی های کروماتیکِ Solo-Tuned و سازدهنی بیس (Bass) جزو گروه کروماتیک قرار می گیرند.
به هر حال آنچه که به عنوان یک عرف رایج در میان علاقه مندان و نوازندگان سازدهنی (به ویژه در آمریکا و اروپا) پذیرفته شده است این است که هر جا ترکیب "سازدهنی دیاتونیک" (Diatonic Harmonica) به صورت عام به کار برده می شود ، اغلب اشاره به سازدهنی دیاتونیک" تک زبانه ای" دارد و ما هم از همین قرارداد پیروی می کنیم . بدیهی است که این کاربرد قراردادی ترکیب "سازدهنی دیاتونیک" ممکن است در مناطق دیگر دنیا متفاوت باشد. مثلا در کشورهای شرق آسیا و خاور دور که سازدهنی ترمولو رایج ترین نوع سازدهنی است ، چه بسا که ترکیب "سازدهنی دیاتونیک" بیشتر اشاره به این نوع از سازدهنی داشته باشد.
در ادامه این سلسله مطالب به بررسی ساختمان سازدهنی های دیاتونیک تک زبانه ای (Single Reed Diatonic) می پردازیم که رایج ترین نوع آن مدل های دیاتونیک 10 سوراخه (10 Hole Diatonic) هستند.


تهیه مطالب: دلتا فریک