مجله اینترنتی سازدهنی
Hohner harmonicas - سازدهنی هونر
Suzuki harmonicas - سازدهنی سوزوکی
Hering harmonicas - سازدهنی هرینگ
Lee Oskar harmonicas - سازدهنی لی اسکار
مستر کلاس فرانتس اشمل : قسمت دوم
chmel 2

4 - شیوه نواختن سازدهنی

1- 4 مقایسه روش Tongue Blocking با روش Pucker

این قسمت به بررسی جنبه های نظری و عملی مربوط به شیوه های مختلف نواختن تک نت ها (Single Notes) و وضعیت دهان و زبان در هر یک از این شیوه ها اختصاص دارد. همان طور که می دانید نواختن نت های تکی به دو شیوه امکان پذیر است: روش Pucker و روش Tongue Blocking . (در واقع روش سومی هم وجود دارد که چیزی بین این دو است. ممکن است قدری دور از ذهن باشد اما بعد از رسیدن به سطح خاصی از مهارت نوازندگی ، برایتان طبیعی می شود).

- لطفا در مورد این روش سوم بیشتر توضیح دهید .

فرانتس اشمل – وقتی مهارت و سرعت نوازنده ای افزایش یابد ، می تواند با اعمال کردن تغییراتی در روش Tongue Block آن را به روش Pucker نزدیک کند . در این حالت لب های نوازنده بیشتر به سمت جلو می آیند و دهان نوازنده فقط دو سوراخ یا یک سوراخ و نصفی را می پوشاند (در حالت عادی در روش Tongue Block نوازنده سه (یا چهار) سوراخ سازدهنی را در فضای بین لب هایش قرار می دهد) . برای درک بهتر این موضوع به تصویر زیر که توسط فرانتس اشمل ترسیم شده نگاه کنید .

Chmel Method

در سمت چپ تصویر روش Tongue Block که به صورت متداول استفاده می شود رسم شده است . در سمت راست تصویر روش خاص فرانتس اشمل را مشاهده می کنید .

آن دسته از شما که تا کنون به روش Pucker ساز می زدید، به احتمال زیاد پس از پایان این قسمت تمایل پیدا می کنید که شیوه نواختنتان را به روش Tongue Block تغییر دهید. به همین دلیل این گروه از نوازندگان را جداگانه بررسی می کنیم. اجازه دهید با تفاوت های بین این دو روش شروع کنیم: در روش Pucker نوازنده باید لب هایش را در وضعیتی شبیه سوت زدن قرار دهد تا جریان هوا تنها از طریق یک سوراخ جریان پیدا کند. در روش Tongue Blocking لب های نوازنده دو سوراخ (یا بیشتر) را می پوشاند و سوراخ های سمت چپ که مورد نیاز نیستند توسط زبان پوشانده می شوند. به لحاظ نظری روش Pukcer منطقی تر و آسان تر است. اما سازدهنی ساز بسیار پیچیده و جالبی است که عملی کردن کلیه قابلیت های اجرایی متنوع و شگفت انگیز آن تنها با استفاده از روش Tongue Blocking امکان پذیر است. به همین خاطر عقیده من در این باره کاملا روشن است: اگر می خواهید از تمام قابلیت های اجرایی موجود در سازدهنی استفاده کنید، باید بر روش Tongue Blocking مسلط شوید. البته باید اضافه کنم که توانایی نواختن به روش Pucker (علاوه بر Tongue Blocking ) عیبی ندارد. اما اگر کسی به شما بگوید که نواختن سازدهنی را برای نخستین بار با روش Pucker آغاز کنید، می توانم عرض کنم که این توصیه ای غیر مسئولانه (یا از روی کم اطلاعی) است! چون تغییر دادن شیوه نواختن از Tongue Blocking به Pucker نسبتا آسان است و زمان زیادی نمی برد، این را مطمئن باشید. اما از آن طرف، تغییر دادن شیوه Pucker به Tongue Blocking بسیار دشوار است (این عرایض بنده مبتنی بر تجاربی است که از صحبت کردن با تعداد زیادی از نوازندگان کسب کرده ام). در ضمن آن دسته از شما که قادر نیستید یا تمایل ندارید شیوه نواختنتان را به روش Tongue Blocking تغییر دهید، لازم نیست نگران باشید. چون اغلب موضوعاتی را که در این قسمت راجع به آنها صحبت می کنم می توان با روش Pucker نیز به خوبی اجرا نمود. هرچند در برخی موارد با محدودیت هایی روبرو است و در برخی موارد نیز اصلا امکان پذیر نیست. اجازه دهید نگاهی بیندازیم به مزیت های روش Pucker : از نظر بنده تنها ضرورت استفاده از این روش وقتی است که به عبارت های کوتاه و مقطع (Stacatto) می رسیم. در کل رپرتوار اجرایی بنده که بالغ بر 5 ساعت می شود، تنها 20 ثانیه از روش Pucker استفاده کرده ام. البته اگر هم از روش Pucker استفاده نکرده بودم ، باز در اجرای این بخش ها مشکلی نداشتم.

1 – 1- 4 مزیت های روش Tongue Blocking

استفاده از روش Tongue Blocking قابلیت های فوق العاده ای در نواختن سازدهنی در اختیار نوازنده قرار می دهد:

1 - بلندی و شدت صدا (Volume)

اگر بخواهید با صدای خیلی بلند بنوازید (چیزی که اغلب مورد درخواست و همچنین ضروری است) تنها با روش Tongue Blocking می توانید این کار را انجام دهید. چون در این روش زبان سوراخ های مجاور را می پوشاند و لب ها می توانند فشار بسیار بیشتری بر روی بدنه سازدهنی وارد کنند و در نتیجه فشار بیشتری در داخل حفره دهان ایجاد خواهد شد. (در روش Pucker هرچه بلندتر بنوازید لب ها محکم تر بر روی بدنه سازدهنی فشرده می شوند و این قضیه قابلیت ایجاد و تغییر جنس و لحن صدا (Tone) های مختلف را به نحو چشمگیری محدود می کند. در صورتی که در روش Tongue Blocking زبان بر روی سازدهنی قرار می گیرد و از بقیه حفره دهان می توان برای ایجاد و تغییر لحن (Tone) های مختلف استفاده کرد).

2 - ایجاد جنس ها و لحن های صدایی مختلف (Tone Production)

سازهای موسیقی زیادی وجود ندارند که همانند سازدهنی از چنین قابلیت های متنوعی در ایجاد صداها و لحن های مختلف برخوردار باشند. تغییر دادن شکل حفره دهان امکان رنگ آمیزی صدا را با لحن های مختلف فراهم می کند که از لحنی محکم و قوی تا نرم و لطیف و از لحنی سرد و تاریک تا شاد و روشن متغیر است.

3 - تکنیک تنفس (Breathing Technique)

موقع نواختن به روش Pucker هوای اضافی را تنها می توان از راه بینی خارج کرد که این کار اغلب به طور ناخواسته صدای اضافه نامطلوبی ایجاد می کند. اما نوازندگانی که از روش Tongue Blocking استفاده می کنند می توانند در موقع نواختن هوای اضافی را از راه دهان خارج کنند.

- آیا در روش Pucker هم نمی توان هوای اضافی را با بلند کردن لب بالایی از روی ساز در حین نواختن نت های دمشی (Blow Notes) بیرون داد؟

فرانتس اشمل – تا آنجا که من اطلاع دارم ، در روش Pucker این کار را فقط می توان در شروع نت ها انجام داد . اما در روش Tongue Block می توان این کار را حتی در میانه نواختن یک نت انجام داد بدون این که نیازی به قطع کردن نت نواخته شده باشیم .

4 - ویبراتو (Vibrato)

رایج ترین نوع ویبراتو در سازدهنی ویبراتو (ویبره) دست (Hand Vibrato) است که به مفهوم واقعی کلمه یک ویبراتوی حقیقی نیست و در واقع نوعی ترمولو (Tremolo) است. به همین خاطر است که من استفاده از ویبراتوی دست را برای نواختن موسیقی سبک کلاسیک نامناسب و بی فایده می دانم. از آنجا که ویبراتو (به خصوص آن نوعی که من به کار می برم) موضوع بسیار مهمی است، در قسمت 4 – 4 در موردش بحث خواهیم کرد.

2 - 1 – 4 روش Tongue Blocking در عمل

در اینجا من در مورد تکنیک Tongue Blocking صحبت می کنم و از شما می خواهم تا چند تمرین عملی در این مورد انجام دهید. شاید برخی از شما از قبل این تکنیک را به خوبی اجرا کرده باشید. در انتهای بحث به این نکته پی می برید که آیا تکنیکتان واقعا صحیح بوده است یا نه. در اینجا روشی را که خودم در اجرای این تکنیک دارم توضیح می دهم. مهمترین جنبه این تکنیک وضعیت زبان است. همان طور که می بینید من از سمت راست زبانم برای پوشاندن سوراخ های مجاور استفاده می کنم و نه از نوک زبانم. نوک زبانم در این حالت به گوشه چپ دهانم می چسبد تا مانع از خروج ناخواسته هوا از سمت چپ دهانم شود.

- آیا منظور شما این است که نوک زبانتان را کاملا به سمت چپ متمایل می کنید ؟ اکثر نوازندگان نوک زبان را فقط "اندکی" به سمت چپ می برند .

فرانتس اشمل – بله . من معمولا زبانم را کاملا به سمت چپ می برم ؛ مگر در مواقعی که از روش سوم نواختن سازدهنی (که در بخش 1. 4 مطرح شد) استفاده کنم .

تمرین: یک آکورد بنوازید و سپس زبانتان را آهسته به سمت جلو ببرید. به تدریج سوراخ های سمت چپ را با زبانتان بپوشانید تا جایی که تنها صدای نت سمت راست به گوش برسد. این تمزین را با پشتکار و جدیت زیاد و با آکوردهای مختلف تکرار کنید و در هر مورد مراقب باشید که تنها صدای بالا ترین نت موجود در هر آکورد (که در سمت راست قرار دارد) به گوش برسد. سپس می توانید نواختن آهنگ های ساده را امتحان کنید و قبل از هر نت آکورد مربوطه را نیز بنوازید. این بهترین شیوه تمرین برای فراگیری تکنیک Tongue Blocking است. اگر تا کنون بر این تکنیک مسلط نشده اید باید برای یاد گرفتن آن تمرینات زیادی انجام دهید چون صدای ساز شما ارتباط زیادی با وضعیت زبان و دهانتان دارد. وقتی که توانستید از زبانتان در وضعیت کم و بیش قابل قبولی برای اجرای این تکنیک استفاده کنید باید بکوشید با تغییر دادن موقعیت زبان و فک تحتانی تغییراتی در رنگ آمیزی و لحن صدای سازتان ایجاد کنید. در حین ایجاد این تغییرات اطمینان پیدا کنید که موقعیت زبانتان بر روی بدنه سازدهنی "تغییر نمی کند"! مثال خوبی که می توان برای اشاره به نحوه حرکت دادن زبان عنوان کرد ، حرکات زبان در حین گفتن عبارت "یا" است . تنها رازی که در صدای ساز بنده وجود دارد همین مسلط شدن بر این گونه حرکات زبان است. اگر می خواهید به چنین صدایی در نوازندگی برسید باید تا مرز هلاک شدن تمرین کنید! پاداش تلاش های شما قابلیت تولید صدایی خواهد بود که تنها برای علاقه مندان به صدای سازدهنی جذاب و جالب توجه نخواهد بود.

2 – 4 Staccato و Legato در سازدهنی

Legato و Stacatto اصطلاحات مهمی در موسیقی هستند به خصوص از این نظر که اجرای مناسب آنها بر روی سازدهنی بسیار دشوار است.

1 – 2 – 4 نواختن Legato

اجرای مناسب Legato واقعا دشوار است به ویژه وقتی که نوازنده ناچار باشد بین نت های فوت (Blow) و مکش (Draw) جابجا شود و از Slide نیز استفاده کند. کار وقتی سخت تر می شود که نوازنده بخواهد سوراخ هایی را که مجاور هم نیستند به شکل Legato اجرا کند (در این حالت اجرای یک Legato به شکل واقعی از نظز فیزیکی ممکن نیست). مثلا موقع نواختن فاصله D – G# پریدن از روی سوراخ بین این دو موجب می شود که نت D به طور ناگهانی خاتمه یابد در حالی که نت G# را باید از نو شروع کرد. متاسفانه این معضل را نمی توان برطرف کرد اما راهی وجود دارد تا بتوان این تغییر بین نت ها را تا جای ممکن ظریف تر از کار درآورد. به طور کلی باید بکوشید تا تغییر بین این نت ها را به صورت تدریجی انجام دهید. در این مثال نت D باید در انتها نرم تر و لطیف تر شود و از آن طرف نت G# باید نرم و ظریف شروع شود و بعد صدایش بلندتر شود. چگونه می توان این کار را انجام داد؟ در درجه اول با تغییر دادن فشار و تنش موجود در گونه ها و در درجه بعد با تغییر دادن فشار لب ها که همزمان با بستن گوشه سمت چپ دهان که در تماس با بدنه سازدهنی قرار دارد، انجام می شود. در اینجا می خواهم از فرصت استفاده کنم و یکی از عادت های بدی را که در نواختن سازدهنی وجود دارد یادآور شوم و آن بالا بردن شدت صدای یک نت بلافاصله قبل از نواختن نت بعدی است. از این عادت باید اجتناب شود.

2 – 2 – 4 نواختن Stacatto

راه سریعی برای یاد گرفتن نواختن Stacatto (با استفاده از روش Tongue Blocking ) وجود ندارد. تنها توصیه ای که می توانم بکنم این است: زیاد تمرین کنید! به این خاطر که عضلات حنجره نیاز به تمرین دارند. یک روش تمرینی مفید استفاده از تمرین سرفه کردن (Coughing) است که در آن حنجره به سرعت باز و بسته می شود. در ابتدا صداهایی که به وسیله حنجره تولید می شوند تا اندازه ای ناخوشایند خواهند بود اما جای نگرانی نیست چون وقتی کنترل بیشتری بر روی عضلات حنجره به دست آورید صداهای حنجره کمتر خواهد شد. البته حذف کامل این صداها به سختی ممکن است. همان طور که در مورد سازهایی مانند گیتار یا ویولن صدای سیم ها شنیده می شود، در مورد سازدهنی هم این صداهای اضافی را باید به عنوان جزئی از ماهیت ذاتی این ساز بپذیریم. قطعات تمرینی مناسب برای نواختن Stacatto عبارتند از: Hora Stacatto (اثر Dinicu ) و Carnaval de Venise (اثر Arban ).

ترجمه : دلتا فریک – تیر 1389